Duyguları Keşfetmek ve Sanatla İyileşmek

Biz duygusal insanlarız. Evet her birimiz duygusalız. Duygularımızı ifade etmesek de hatta duygularımızı fark etmesek bile, onlarla yaşarız. Çünkü memeli bir tür olarak insan duyguları olan bir canlıdır. Duygularımız biz fark etmesek de hep bizimledir ve genelde bedenimizde yaşarlar. Çok stresli zamanlarda midemiz ağrır, bağırsak hareketlerimiz düzensizleşir. Kısaca sindirim sistemimiz sekteye uğrar. Mesela hepimizin bildiği ve belki de çocukken deneyimlediği çok korkup altına kaçırmak diye bir tabir birçok dilde vardır.

İnsanlar duygularıyla yaşar, diğer memeli türler de olduğu gibi. Kedi, köpek gibi evcil hayvanla yaşayanlar rahatlıkla gözlemleyebilir ki eve geç geldiğiniz için kediniz size trip atabilir. Peki duygular nedir? Duygusal görünmek zayıflık mıdır? Duygularımız bizi mantığımız karşısında güçsüz mü bırakır? Duygusal dediğimiz olaylar kalpte mi yaşanır? Duyguları keşfetmek üzereyiz, haritada yeni keşif alanı duygularda.

Duyguları Keşfetmek

Duygu Nedir ve Neden Var?

Duygular, insan olmanın temelinde yer alan evrensel deneyimlerdir. Her gün onlarca farklı duyguyla karşılaşırız ama çoğumuz duygularımızın ne olduğunu, neden var olduklarını ve onları nasıl yönetebileceğimizi tam olarak bilemeyiz. Hatta yaşadığımız bu duygusal karmaşa nedeniyle günlük hayatımızı sekteye uğratabilir. Peki biz istemesek de bizi yönetebilen duygu olgusu nedir? Michel Cabanac‘ın tanımıyla duygular, belirgin bir hoşnutluk veya hoşnutsuzluk içeren yoğun zihinsel deneyimlerdir. Evrimsel açıdan duygular, hayatta kalmamızı ve türümüzü devam ettirmemizi sağlamak üzere gelişmiştir. Örneğin korku, bizi tehlikelerden korurken; mutluluk, sosyal bağlarımızı güçlendirmemize yardımcı olur.

Yani duygularımız sayesinde hayatta kalır ve yaşamamızı sürdürebiliriz. Eğer duygusal olarak yaralı isek, hayata uyumlanmakta zorluk yaşayabiliriz. Bu çok normaldir. Nasıl ki kolumuz kırılsa kimse bizden şınav çekmemizi beklemeyecekse, duygularımız kırıldığında aynı anlayışı beklemeliyiz. Çünkü sağlıklı ve dengeli bir yaşam kurmanın değişmez koşullarından biri de duygusal regülasyonu sağlayabilmektir.

İyileşmek için Duygularını Kabul Et

Duygularımızı iyileştirmek için de öncelikle yapmamız gereken duyguları tanımak ve kabul etmektir. Olumlu ve olumsuz olarak duyguları kategorize etmeden, oldukları gibi tüm duygulara aynı kabulü göstermektir. Çünkü bize ister iyi hissettirsin ister kötü tüm duygularımız bize aittir. Bizim olan, bizden olan bir şeye kızmamız ya da kaçmamız duygularımızı yok saymamız bir çözüm değildir. İyi ve kötü ayırt etmeden tüm duygularımız bizimdir. Üstelik tüm memeli türler için bu gerçek değişmezdir.

Duygular sadece insanlarda değil, tüm memeli türlerde iletişim ve sosyal bağ kurmanın kritik bir parçasıdır. Evrim sürecinde duyguların geliştirdiği ifade biçimleri, hayvanlar arasında da anlaşılır hale gelmiştir. Örneğin, korku veya sevinç gibi duygusal ifadeler, bir memeli türün diğer bireyleri tarafından kolayca algılanabilir. Bu evrimsel avantaj, grup içi dayanışmayı artırır ve türlerin hayatta kalma şansını yükseltir. Yani insan duyguları olduğu için insan olabilmiştir.

İnsan Duygularla Vardır

Bu iddialı savın sahibi Antonio Damasio, bilincin hissetmek sayesinde var olduğunu savunur. İnsan tüm duyuları ve bedeniyle hissedip, duygular geliştirebildiği için bugün doğa hükmetme şansına sahip olmuştur. Damasio’ya hak vermeden geçemeyeceğimizi hatırlatarak, duyguların neden evrimde ve bugün insanlığın gelişiminde kritik olduğuna yakından bakalım. Temel duygular teorisinin hayatımızda nasıl köklü değişiklikler yaratabileceğimizi görelim.

Duyguların Fiziksel Etkileri

Duygusal uyarılmalar otonom sinir sistemimizin aktivitesinde belirgin değişikliklere neden olur. Bu günlük hayatta ne demektir? Yani duygular kalp atış hızının artması, terleme, yüz kızarması gibi bedensel tepkilere yol açabilir. Bu fiziksel belirtiler, duygularımızın dışarıya yansıyan somut işaretleridir ve onları tanımak, duygusal farkındalığımızı derinleştirmemize yardımcı olur. Örneğin çok sinirli birinin yüzü kızarabilir veya elleri terleyebilir. Sesimiz öfkeli iken ve neşeli iken farklı tonlarda çıkabilir. Üstelik memeli bir tür olarak insan tüm bu duygu durumlarına dair genetik bir hafıza ile yeryüzüne gelir. Yani aslında duyguları keşfetmek doğduğumuzda bildiğimiz zaman içinde unuttuğumuz bir şeydir.

Bebek Bilgeliği

Nasıl mı? Bir yenidoğan iki yaşına gelene kadar bilişsel kabiliyetlerden yoksundur. Beyninin yalnızca sağ lobunu kullanarak dünyayla ve çevresiyle iletişim kurmanın yollarını bulur. Bebekler insan tepkilerini yüz ifadelerinden, ses tonundan hatta kalp atış ritminden okuyabilir. Erişkinliğimizde de bu yeteneğimiz bizimledir, fakat kullanmadığımız her yetenek gibi körelmiş olabilir. Bebekken bildiğimiz ve peki büyüdüğümüzde unuttuğumuz şey, yani duygular tam olarak nasıl bir yapı içindedir? Temelde duygular üç ana bileşenden oluşur:

• Öznel Deneyim: Duygularımızın farkında olduğumuz kısmıdır.
• Fizyolojik Tepki: Kalp atışı, nefes ritmi gibi bedensel değişimlerle ortaya çıkar.
• Davranışsal İfade: Yüz ifademiz, ses tonumuz gibi dışarıya yansıttığımız tepkilerdir. Herhangi bir duygunun farkında olduğumuzda aslında tüm bu süreçlerle karşı karşıya kalırız.

Ormandaki Ayı vs İşsizlik Kaygısı

Tüm bu bileşenler bir araya gelip bizi evrimsel olarak avantajlı konuma getirmiş ve yapay zeka gibi ileri teknolojiyi geliştirmemize olanak vermiştir. İlkel temel duygularımız zamanla modern hayatın kaotik alışkanlıklarından nasibini almış olabilir. Örneğin artık ormanda ayıyla karşılaşmaktan korkmasak da kişisel verilerimizin çalınmasından korkabiliriz. Ya da hasatlarımızın ani bir kuraklıkla yok olabilme korkusu, yerini işten tazminatsız çıkarılma korkusu ile yer değiştirmiş olabilir. Fakat her iki durumda da insan korkusunun özünde temel olan duygu vardır: hayatta kalmak.

Antonio Damasio bu duygulara ‘fundamental feelings’ yani ‘temel duygular’ der. Bilincin oluşmasını bedenle beraber bu temel duyguların senteziyle açıklar. Duyguların yalnızca psikolojik bir fenomen değil, aynı zamanda biyolojik ve nörofizyolojik bir temelinin olduğunu vurgular. Bu oldukça önemlidir. Çünkü belki de kaçtığımız duyguları kabul etmek için bunu öğrenmek yeterlidir. Duyguları keşfetmek için duygularımızı en temel formdan bakmamız gerekebilir.

Çekirdek Benlik

Daha net görebilmemiz için yine Damasio’dan faydalanalım öncelikle tartıştığımız bu olguyu duygular ve hisler olarak iki bölüme ayıralım. Fakat anlam için ayırsak da tüm bu duyguların bir bütün olduğunu aklımızdan çıkarmayalım.

• Duygu (Emotion): Damasio’ya göre daha dışavurumcu, gözlemlenebilir ve bedenin reaksiyonlarını içeren süreçtir. Örneğin yüz ifadeleri, kalp atış hızının yükselmesi gibi fiziksel işaretlerdir.
• His (Feeling): Duyguların zihinsel deneyim boyutu; yani bedende olup bitenlere dair öznel farkındalığımızdır.

Damasio, bazı duygu/his türlerini diğerlerinden daha “temel” kabul eder. Burada en temel olanlar, canlılığımızı ve varoluşumuzu sürdürebilmek için gerekli hayatta kalma sinyallerinden kaynaklanan içsel duyumlardır. Örneğin açlık, susuzluk ya da fiziksel acı bunların en yalın örnekleridir. Bu hissiyat, “homeostasis” dediğimiz bedenin iç dengesini koruma çabasına eşlik eden öznel bir izlenim olarak tanımlanır. Yani temel duygularımız stresli iken, sağlıklı ve dengede kalmamız pek mümkün gözükmeyebilir. Damasio bu duyguların ve hislerin, “çekirdek benlik” (core self) dediği şeyi oluşturmada önemli bir rol oynadığını öne sürer. Çekirdek benlik, “varlığımın farkındayım” duygusu etrafında şekillenerek temel hissiyatları sürekli izler ve onlara tepki verir. Biraz daha bilimsel açıklamak gerekirse:

• Beynin alt seviyelerinde (beyin sapı ve limbik sistemde) oluşan temel sinyaller, korteks (özellikle prefrontal ve insular korteks) tarafından işlenerek bilinçli hisler hâline gelir.
• Bu bütünleşme sürecinde, bedenin çok sayıda haritası çıkarılır ve bu haritaların kesişim noktasında benlik (self) ve onun deneyimi şekillenir.

Duygularımızla barışmak, duyguları keşfetmek ve kabul etmek için önce farkında olmak gerektiğini, henüz yazının başında açıklamıştık. Bu farkındalığı sağlamak ve hatta sağlamlaştırmak için Damasio’nun bakış açısından faydalanabiliriz. Çünkü ‘temel duygular’ savında Damasio, duyguların yalnızca içgüdüsel yönünü değil, aynı zamanda beyindeki temsiller sayesinde öznel bir deneyim hâline gelişini güçlü biçimde vurgular. Bu, hem bilimsel açıdan hem de felsefi anlamda çarpıcı bir perspektifle bize duygularımızın doğasını anlamakta rehberlik edebilir. Duyguları keşfetmek özgün haritamızda güvenle ilerlemek için bu duru bakış bize yol gösterebilir.

Çünkü Damasio aslında Harita BEN’e de ilham olarak, öz farkındalığın temellerini beden haritalarına dayandırarak, bilincin “bedensiz” bir şey olmadığını öne sürme cesareti göstermiştir. Modern nörobilim araştırmalarıyla da uyumlu bu ikna edici savıyla Damasio, kendi özgün haritalarımızda kendi benliğimizi inşa ettiğimizi söylemiştir.

Şüphesiz ki Damasio’nun savı da diğer tüm bilimsel teoriler gibi çürütülmeye müsaittir. İnsan olmanın ve insanı keşfetmenin belki de en güzel yanı budur. Her an yanılabilme özgürlüğü! Evet duygularımız da her an değişebilir ve duygularımız konusunda da yanılgıya düşebiliriz. Bu da oldukça insani bir şeydir. Yine de duyguları keşfetmek ve onları oldukları gibi kabul etmek, değiştirme gücünü de beraberinde getirebilir.

Duygular, İnsan ve Sanat

Çünkü duygularımızdan kaçmak veya bastırmak, bedenimizde kronik stres ve sağlık sorunlarına neden olur. Duygularımızı görmezden geldiğimizi sansak da bedenimizde deneyimler, etkilerini hissederiz. Fakat duyguları keşfetmek için kabul ettiğimizde, artık taşımamız gereken yükler olmaz, beraber yaşadığımız parçalarımıza dönüşür. Duyguları keşfetmek ve duygusal dengeye ulaşmak için sanat muazzam bir araçtır. Üstelik ‘özel yetenek gerektirdiği’ yanılgısına rağmen, herkes için mutlaka kendini ifade edebileceği bir sanat dalı vardır. Neden mi? Çünkü en başta da söylediğimiz gibi, biz duygusal insanlarız. Sanat insan duygularının tezahürüdür. Her ne olursa olsun ister yazın, ister görsel, ister performans, tüm sanat alanlarında insan ve duyguları vardır.

Karşılaştığımız bir sanat eseri bilişsel düzeyde bize hiçbir şey ifade etmese bile, mutlaka bir duyguya dokunur. Eğer hislerimizi duyarsak, belki de sanatçıyla duygudaşlığımızı keşfederiz. Ve duygularımızın yansımalarını başka insanlarda görmek, duygularımızı kabul etmek için güvenli alanlar yaratır. Duygudaşlık, insanı hapsolduğunu sandığı yalnız karanlıktan kurtarır. Sanat duygudaşlığın paylaşılabileceği, en sonsuz oyun alanıdır. Resim, müzik, yazı ya da dans, duyguların dışa vurumunu sağlar ve duygusal yükün azalmasına yardımcı olur.

Sanat aracılığıyla ifade edilen duygular, yaratıcı ve dönüştürücü bir süreçte yeniden şekillenir ve yeni anlamlar kazanır. Duyguların sanatsal ifade biçimleri, kişisel dönüşüm yolculuğumuzun önemli bir parçasıdır. Bir duyguyla özgürce dans ettiğimizde, bedenimizde kilitli kalmış, sıkışmış duygularımızın kilidini açabiliriz. Ya da içtenlikle, dürüstçe bir metin yazdığımızda hafiflemiş hissederiz. Bir başkası için hiçbir anlam ifade etmeyen ufacık bir çizim, bir karalama, bizim için duygularımızın anıtı olabilir. Sanatın yaratıcı gücüyle duyguları keşfetmek her insan için dönüştürücü ve hatta terapötik bir deneyimdir. Psikodrama buna en güzel örneklerden biridir.

Psikodrama ile Duyguları Keşfetmek

Harita BEN’in oyun kurgusunda ilham aldığı gestalt terapi aslında temel prensiplerini psikodrama yaklaşımından alır. Fakat benzediği kadar ayrıştığı noktalar da vardır. Psikodrama nedir diye soranlar için hemen aydınlatalım: Jacob Moreno tarafından geliştirilen ve bireylerin iç dünyalarını ve sosyal ilişkilerini sahneleme teknikleriyle keşfetmelerini sağlayan bir grup terapi yöntemidir.

Moreno, tiyatronun insanların duygularını ve sosyal rollerini anlamada çok etkili olduğunu fark ederek, bu kavrayışı psikolojik terapi alanına taşımıştır. Çünkü duyguları keşfetmek için tiyatro her zaman harika bir gözlem yeridir. Burası oldukça dikkat çekici ve ilham vericidir: Psikodrama, bireylerin duygularını, düşüncelerini ve çatışmalarını sahne üzerinde roller aracılığıyla ifade ederek çözümlemelerini sağlar. Böylelikle iç dünyadaki karmaşa, somut ve gözlemlenebilir hale gelir ve birey duygularıyla yüzleşerek dönüşüm yolunda adımlar atar.

Boş Sandalye Tekniği Nedir?

Psikodramadan beslenen gestalt terapi, bireyin iç dünyasını daha bireysel bir düzlemde ele alır ve benzer şekilde rol yapma ve ifade tekniklerinden yararlanır. Gestalt terapinin en bilinen tekniklerinden biri olan Boş Sandalye Tekniği, doğrudan rol yapma ve tiyatro unsurlarından esinlenmiştir. Bu oyunda birey dile getirmek istemediği ve soyut kalan duygularıyla somut bir durumda, üstelik şimdiki zamanda gözlemleme şansına erişir. İster zihinsel istersen mekanda deneyimleyebileceğin boş sandalye tekniği şöyle bir şeydir:

• Duygusal haritanda işaretlenmiş ama henüz keşfetmediğin bir duygu veya kişiyle karşılaşmak için, karşına boş bir sandalye koy.
• Duygularını bu sandalyeye söyle. İçinden geldiği gibi, özgür ve dürüst ol. Kelimelerine odaklanmak yerine neler hissettiğini fark etmeye çalış.
• Ardından diğer tarafa geçerek söylediklerini dinle, yanıt ver.
• Karşı tarafta olan senin yargılamadan kendini duymasına izin ver. Söylediklerini anlamaya ve duygularını hissetmeye çalış.
• Ve nasıl cevap vermesini istiyorsan ya da bekliyorsan öyle cevap ver.
• Diyaloğu istediğin kadar sürdür.

Gestalt terapi yaklaşımında sanat yalnızca bir araç değil, dönüşümün kalbidir. Duyguları keşfetmek ve ifade etmek için en güçlü yollarından biri sanattır. Tiyatro, dans, resim, müzik gibi sanat formları aracılığıyla içimizde sıkışıp kalmış duygusal enerjiyi serbest bırakırız. Böylece bilinçaltımızdaki duygusal çatışmaları keşfeder, anlamlandırır ve bütünleştiririz. Gestalt terapi, sanatın bu eşsiz dönüştürücü gücünü kullanarak duygularımızla derin, sağlıklı ve kalıcı bağlar kurmamıza olanak sağlar.

Harita BEN’de Duyguların Senin

Harita BEN, Gestalt terapinin yaratıcılığından ve oyunlaştırılmış yöntemlerinden ilham alarak duygusal keşif yolculuğunu eğlenceli ve anlamlı bir oyuna dönüştürür. Rol yapma görevleri, yaratıcı sanat etkinlikleri ve içsel farkındalık uygulamalarıyla kendi duygu haritanı oluşturabilir, duygularının yönetimini ele geçirebilirsin. Antonio Damasio’nun söylediği gibi, kendi beden ve zihin haritana hakim olarak hayatını yönlendirme gücünü elde edersin.

Ve mutlaka hatırlamalı ve bilmelisin: asla yalnız değilsin. İnsan duyguları olan ve duygularını bedensel düzeyde yaşayan memeli bir canlıdır. Sosyal bir tür olarak bizler her zaman diğerlerinden yardım isteyebiliriz. Karşılaşmaktan korktuğun duyguların olabilir, yüzleşmek istemiyor olabilirsin. Güvensiz hissettiren acı hatıraların duygusal yükünü tek başına taşımak zorunda değilsin. Her zaman eğer imkanın varsa profesyonel yardım alabilir, ya da bir dostuna sığınabilir, güvendiğin bir yakınından destek isteyebilirsin. Ya da yalnızca sevdiğin birine, bir canlıya sarılabilirsin.

Sanatın iyileştirici gücünü kullanarak içindeki duyguları keşfetmeye, onları cesurca ifade etmeye ve dönüşmeye hazır mısın? Harita BEN, Gestalt terapinin ilham verici yaklaşımını, duyguları keşfetmek yolculuğunda senin için oyunlaştırır. Rol yapma, yaratıcı ifade ve duygusal farkındalık üzerine kurulan görevlerle, içindeki duygu dünyasını keşfedersin. Antonio Damasio’nun söylediği gibi, beden ve zihin haritana hakim olarak, hayatının kontrolünü eline alabilirsin. Artık biliyorsun ki, tüm duygularımız bizim, duygularla biriz. Harita BEN ile duyguları keşfet.

Unutma: Harita senin, kahraman sensin.

Kaynakça ve İleri Okuma

• Antonio Damasio, Fundamental Feelings
• Allan N. Schore, Gelişimsel Nörobiyoloji ve Bağlanma Kuramı
• Nilüfer Voltan Acar, Gestalt Terapi Ne Kadar Farkındayım?
• Michel Cabanac de Lafregeyre, What is Emotion?