Bilinç Nedir ? İnsanı İnsan Yapan En Zor Soru

Bilinç nedir bilinçli insanın sorduğu en zor sorulardan biridir. Harita BEN, insanlığın zor sorularına yanıt arama cüreti gösteren, sonsuz potansiyel cevaplarla kurgulanmış, sürekli gelişim ve değişimle evrimini sürdüren araştırmacı bir oyundur. Harita BEN kökte insan nedir sorusundan doğmuştur ve bu soruların şüphesiz ki insana özgü olduğunun farkındadır. Daha basit bir örnekle, evimizdeki dört ayaklı pofidik dostlarımızın bize baktığında insan nedir bilinç ne demektir diye sormadığını biliriz. Çünkü insan nedir, bilinçli olmak ne demektir, gibi sorular insanı tanımlayabilen akıllarca türetilmiştir ve belki de keşfedilmiştir.

İnsan meraklı bilinçli sorular sormadan evvel insanın ne olduğunu tanımlaması gerekmiştir. Tanımlamayı da yalnızca bilinçli insanlar yapabilir, ya da yaptığı tanımlamanın farkında olabilir. Bilinçli farkındalık dediğimiz şey işte tam da burada devrededir. Harita BEN bilinçli farkındalık prensiplerinden ilhamla şekillenmiştir. Bu nedenle her şeyden önce bilinçli farkındalık nedir açıklaması gerektiğini bilir. Bilinç farkındalıkla evrimleşmiştir ve aslında farkındalık olmadan bilinç dediğimiz olguyu tanımlamak mümkün değildir. Peki her şeyden evvel bilinç nedir? Meraklı bir zihin oyununa başlıyoruz.

Zihnin Derinliklerine Yolculuk

Şüphesiz ki insanlık tarihi kadar eski bir tartışmanın ana sorusu budur ve cevaplaması belki de zor olanlardan biridir. Bilinç nedir? Felsefe, nörobilim, psikoloji, bilgisayar teknolojileri ve hatta antropoloji dahil birçok araştırma alanın bilinç nedir bilinç nasıl oluşmuştur soruları etrafında şekillenen yeni soruları vardır. Bunlardan en popüler olanlardan biri de yapay zeka bilinçlenebilir mi ki, artık hepimizin bir kez aklına gelmiştir. Bilinç kazanan makinelerle insanlığın son savaşını aktaran sayısız bilim kurgu yapıtı da bu sorunun ne kadar popüler olduğunu gösteren şeylerden biridir. Şimdilik yalnızca verdiğimiz komutları bilinçten yoksun biçimde cevaplayan yapay zeka asistanımız bir gün özgür irade gösterebilir mi, bize karşı gelebilir mi? Bilinçli makineler insanlığın sonu olabilir mi? İnsanlık yapay zeka savaşını kazanabilir mi?

Harita BEN antropolojiye ilgi duyduğu kadar fütürizmden de beslenir ve gelecek tasavvurlarını kıymetli bulur. Kişiselleştirilmiş yapay zeka oyun rehberi AN belki de biraz bu yüzden vardır bu tip soruların yanıtını merak ettirip oyuncuya sordurur. Fakat Harita BEN değişmez sorumluluklarının da bilincindedir. Örneğin bilinç nedir sorusunun her insan tarafından hayatı boyunca en az bir kez sorulan “ben kimim” sorusuyla ilişkisini açıklama sorumluluğu hisseder.

İnsan kendine ben kimim diye soran tek canlı türüdür ve bu nedenle bilinçlidir. İnsan bilinçli ve bilincinin farkında olan tek türdür. Bu ne demektir de insanı kökten bir yalnızlığa da mahkum etmiştir? Bilinç gibi bir mucize, insanın eşsizliğinin göstergesi olduğu kadar insana sorumluluklarını da hatırlatır. İnsan bilinçli olduğunun farkında olmak zorundadır. Post modern dünyanın dijital devrimi farkındalıklarımıza dört koldan saldırsa da, insan bilincinin farkındalığını savunmak zorundadır.

Bilinçli Farkındalık vs Makinedeki Hayalet

Bilinçli farkındalık ne demektir peki ya da insan bilincinin farkındalığını nasıl savunabilir ki? Her şeyden önce bilinç nedir de bizi böyle çıkmaz sorulara sürüklemiştir, diye sorabiliriz. Hatta sormalıyız da. Böylece bilinç nedir bilirsek bilincimizin farkında olabiliriz, bilinçli farkındalık sayesinde insani yetilerimizi özgürce kullanabiliriz. Peki o zaman bilinç çıkmazına birkaç farklı perspektiften bakıp, yolumuzu bulmaya çalışalım.

Bilinç nedir sorusu peşinde çıktığımız bu yolculukta hatırlatmakta fayda görüyoruz ki Harita BEN zor bilinç kavramını açıklamaya çalışırken yakın olduğu tavrı Antonio Domasio‘nun çalışmalarından aldığı ilhamla inşa etmiştir. Bu da bilincin açıklanamaz zor sorularının Damasio tarafından açıklanabilir kılan, iyimser bilimsel metotlarla çıkardığı sonuçlardan kaynaklanır. İnsanı makinedeki hayalet olarak tanımlayan düalist Kartezyan bakış açısına sırt döneriz, insanı yalnızca sinir ağları ve beyinden ibaret elektriksel faaliyetle açıklamaya çalışmanın mantıksızlığını sezeriz. Bu yüzden cevaplarımızı sinirbilimde araştırdığımız kadar felsefeden ve sanattan da faydalanırız. İnsanı sorgulayan her disiplinde kendimize yeni oyun alanları kurmak için, merakla araştırırız. Bugün aynı merakla bilinç nedir sorusuna cevaplar aradığımız zihin oyunumuza başlayalım.

Bilinç Nasıl Ortaya Çıktı?

Bilinç, biyolojik, evrimsel, nörofizyolojik ve felsefi boyutları olan karmaşık bir fenomendir. Bilinç nedir anlamak için bilinç nasıl ortaya çıktı diye sorabiliriz ve yanıtı Damasio’nun bakış açısıyla kabaca şöyledir: bilinç yalnızca kortikal aktivitenin bir sonucu değil, bedensel duyumlar, duygular ve çevreyle olan etkileşimlerin birleşimi olarak ortaya çıkmıştır. Nedeni ise evrimsel ihtiyaçların bir sonucu olarak görülebilir. İnançlı olanlar için bir hikmeti mucize de olabilir. Doğu felsefesin de de bilinç meselesi çokça tartışılmıştır.

Batıda ise evrim kuramının kurucusu Richard Dawkins ve filozof / bilişsel bilimci Daniel Dennett bilinci adaptif bir stratejik sıçrama olarak ele alıp açıklama yoluna giderler. Yani bilinç evrimsel olarak hayatta kalma avantajı sağlayan bir mekanizma olarak gelişmiştir. Evrimsel ihtiyaçlara göre değerlendirildiğinde bilinç organizmaların çevreleriyle daha etkin şekilde etkileşime girmesini sağlayan kıymetli bir araçtır. İnsanların hayvanlar dünyasından ayrılmasını ve doğa üzerindeki hakimiyetini sağlamıştır. İnsan doğaya hükmedebilmiştir ve organizmasının yeterliliklerine rağmen uygunsuz koşullarda hayatta kalmanın yolunu bularak, uzaya çıkma cesareti göstermiştir.

Elbette hayvanlarda da bilinç benzeri durumlar gözlemlenir, ancak otobiyografik bilinç yalnızca insanlar ve bazı yüksek bilinç düzeyine sahip hayvanlarla sınırlıdır. Peki nedir bu insanı insan yapan bilinç denilen zor soru? Tanımlaması en zor kavramlardan biri olan bilinç için olası cevaplarımızdan en makul olanı şu olabilir;

“Bilinç, genel olarak etrafındaki dünyanın ve kendinin farkında olmak, duyabilmek, hissedebilmek, duyumlara uygun tepkiler verebilmek olarak tanımlanabilir.”

T.C. Anadolu Üniversitesi, Uzaktan Öğretim Yayını No: 2337

Bilinçli Farkındalık ve İnsanın Kendini Keşfi

Fakat bu üstünkörü cevabımızla bile onlarca sorun doğururuz. Üstelik hala bilinç nedir tam olarak açıklamaktan çok uzağızdır. Çünkü yukarıdaki alıntıda birçok zor mesele vardır. David Chalmers, bilinçle ilgili sorunların çeşitliliğini belirtirken bilincin, tek bir olguyla ilişkili olmamasından ve anlamının bulanık olmasından kaynaklandığını söyler. Bir de zaten en önemli mesele öz farkındalık denilen şeydir. Yani bilinçli olduğunun farkında olarak ben bilinçli bir canlıyım diyebilen insan. Asıl sorun budur, nasıl olur da bir canlı kendi bilincinin farkında olabilir? Yalnızca gelişmiş beyni sayesinde mi bu farkındalığa eişmiştir? Şu anda şimdi bu yazıyı bu kelimeyi hatta söylendiğinde şimdi kelimesinin içindeki iki adet i harfini fark edebilmeyi sağlayan bilinç nedir de insana bu kadar büyülü gelebilir?

Bu soruya biraz daha bilinmezlik ekleyerek şimdi kelimesindeki her iki i harfinin okuyan her bilinç için öznel bir deneyim olduğunu hatırlatabiliriz. Her okuyucu için bu farkındalığın çevresinde gelişen deneyimler özneldir, biriciktir. Telefon tablet ya da bilgisayar ekranından mı okuduğu, hangi eliyle bu aracı tuttuğu, havanın sıcak ya da soğuk olduğu, karnının aç ya da tok olduğu göz numarası veya migren sorunu, dün gece nasıl uyuduğu, hayati tehlikesi olup olmadığı ya da i harfiyle başlayan eski sevgilisinin travmatik hatırası gibi sayısız değişkenle kişisel deneyimimizle bilincin öznel farkındalığını deneyimleriz.

Yarasa Olmak Nasıl Bir Şeydir?

Bilinç her bilinçli kişi için kendiliğiyle eşsiz, biricik bir deneyimdir. Her birimiz öz bilincimiz sayesinde yaşamımızı devam ettirir, geleceği hayal ederiz. Bu olağan görünen durum o kadar karmaşık bir sorun doğurur ki, sayısız soru sordurur. Bunlardan bizim de epey ilgimizi çekeni “yarasa olmak nasıl bir şeydir?” sorusudur.

Thomas Nagel’in What Is It Like to Be a Bat?  (Yarasa Olmak Nasıl Bir Şeydir?” (2004) makalesi, bilinç tartışmalarında yukarıda bahsettiğimiz öznel deneyimin (qualia) ve bilinçli olmanın doğasını anlamak için en sık başvurulan metinlerden biridir. Hadi biz de Nagel’in sorusuna göz atıp bu yaratıcı zihin oyununa katılalım.

Nagel, ilgili makalesinde bilinç kavramının öznel bir fenomen olduğunu, yani bir organizmanın ancak kendi deneyim dünyasının içinde bilinçli olabileceğini savunur. Bilinci nesnel olarak tam anlamıyla kavrayamayacağımızı, çünkü öznel bir deneyime erişmenin yalnızca o deneyimi yaşayan varlığa ait olduğunu ileri sürer. Bunu da müthiş bir zihin oyunuyla yapar ve bize sorar;

“Yarasa olmak nasıl bir şeydir?”

Bu soruya her okuyucunun bir dakika ayırmasını rica ediyoruz. Üstelik gerçekten yarasa olmanın nasıl bir şey olduğunu tasavvur etmeye çalışması gerektiğinin altını çiziyoruz. Yardımcı olmak için yarasa olmanın nasıl bir şey olabileceğini hatırlatalım;

• Bizler renkleri ve şekilleri gözlerimizle görürüz. Yarasalar çevrelerini yankılanan ses dalgaları aracılığıyla “hissederler”. Dünyanın şekli onlar için görünmezdir, hissettikleri ses dalgalarıyla şekillenmiştir.

Ses Dalgalarının Yansımalarından Dünya

Yani bizler görme duyma tatma dokunma gibi farklı duyularımızla dünyayı algılarız. Yarasalar ise dünyayı çoğunlukla ekolokasyon (ses dalgalarını yansıtma) yoluyla algılarlar. Bu ekolokasyon algısı nasıldır, insan deneyimine tercüme etmek imkânsızdır. Yarasaların beyin süreçlerini analiz edebiliriz, yarasaların nasıl ekolokasyon yaptığını inceleyebiliriz, ancak “yarasa olmak” nasıl bir his, bunu asla tam anlamıyla bugün bilemeyiz. Belki ilerleyen teknoloji ve nörobilim araştırmaları sayesinde yarasa olmanın nasıl bir his olduğunu simüle edip, deneyimleyebiliriz. Yine de 2025 yılı 21. Yüzyılında bilinç nedir sorusuna hala bütünlüklü bir yanıt vermekte zorlanır halde olduğumuzu kabul etmek gerekir. Yine Damasio’nun çalışmalarına dönerek kaybolduğumuzu hissettiğimiz bilinç nedir sorununda ferah bir nefes alalım.  İnsanın bilinci bedeniyle deneyimlediğini hatırlatalım.

Düşünüyorum Öyleyse Varım Diyen Descartes’ın Yanılgısı

Bilinç nedir felsefede en eski ve en zorlu kavramlardan biridir. Bilinci araştırırken çıktığımız bu disiplinlerarası rotada tanıdık bir yüz Rene Descartes mutlaka karşılaşacağımız isimlerden biridir. Descartes’ın ünlü “Düşünüyorum öyleyse varım” söylemini tanıyanlar mutlaka vardır. Felsefeye ilgi duymayanlar için bile bu söylem yani orijinal dilinde “cogito ergo sum” sosyal medya akışında, bir film ya da dizide mutlaka karşılaşılmıştır. Descartes’ın bu ünlü söylemi bilinç ve bedeni iki ayrı varlık olarak ele alan felsefesinin temelini oluşturur. Neyse  ki kartezyan düalizm denilen bu ikilik ayrımı modern nörobilim çalışmalarıyla geçersiz kılınmıştır. Düalizmin sorunu zihin-beden ayrılığının merkezine bilinç kavramını oturtmasıdır. Zihin felsefesine ilgi duyanlar başlangıç kitabı olarak Pearl’ün Zihin Felsefesi ve Antonio Damasio’nun Descartes’ın Yanılgısı eserlerini inceleyebilir.

Bilinç nedir sorusunun bizi Descartes’a çıkarması normaldir. Fakat 21. Yüzyılda Nörobilim zihin felsefesinin ve modern çağın en önemli düşünürlerinden Descartes’ı haksız çıkarabilmiştir. Modern araştırmacıların görüşü bilincin bedenden ayrılamayacağı gerçeğidir. Antonio Damasio da Descartes’ın düalist yaklaşımını reddederek, bilincin zihinden bağımsız bir soyut kavram olmadığını, biyolojik ve nörofizyolojik süreçlerin ürünü olduğunu savunur. Beyindeki insula korteksi, anterior singulat korteks ve prefrontal korteks, bilinçli deneyimin inşasında kritik roller oynar der ve özetler: duygular bilincin ortaya çıkışında kritik bir roldedir. Bedensel deneyimlerimizle şekillenen duygularımız, bize ait ve yalnızca bizim tarafımızdan algılanabilir olan duygular, bilincimizin yapı taşıdır.

Makineler Bilinç Kazanabilir Mi?

Bilinç beden olmadan var olamaz der Antonio Damosio. Popüler insanlık merakından doğan  “makineler  bilinç  kazanabilir  mi?”  sorusuna evet yanıtını verir. Makinelerin bilinç kazanabileceklerine dair iyimserliğini ortaya koyarak Ama der ki bu büyük bir amadır: yumuşak gövdeli robot teknolojisi sayesinde, eğer robotlar da insanlar “gibi” hissedebilirse elbette makineler bilinç kazanabilir. Çünkü Antonio Damasio’ya göre bilinç homeostaz ürünüdür ve hissedebilmemiz sayesinde mümkündür.  Damasio’ya göre duygular, zekânın belli hedeflere odaklanmasını sağlamıştır. Böylece menzil etkisini arttırıcak ve onu insanın kültürel zekâsıyla sonuçlanacak biçimde rafine etmiştir. Bilincin rotasını belirleyen hissedebilme becerimizdir ve onu evrimde nasıl avantaja çevirdiğimiz de bağlar kurabilen iletişim becerimizdir. Homeostaz nedir ve bilinç evriminde etkisi ne olabilir sorularının yanıtını bir başka zihin oyununa bırakalım. Bilinç nedir oyununda kapanışa doğru, başladığımız yere geri dönelim.

Bilinç nedir sorusu insalığın çözmeye çalıştıkça daha da boğulduğu karanlık bir çukur gibi görünebilir. Öyle ya bilinçli olduğunun farkında olan insan türü, insanlık tarihinde ilk defa bilinçli olabilecek başka türler inşa edebilme yeteneğine erişmiştir. Bu daha önce karşılaşmadığımız türde bir tehlikedir ve biraz da Yuval Noah Harari’nin dediği gibi aleindır yani uzaylıdır, insana yabancıdır. İnsan bilinç kazanmış bir makine ile savaşı nasıl kazanabilir, bu Harari gibi antropologlar için de Stephen Hawking gibi ünlü fizikçiler için de baştan kaybedilmiş bir savaştır. Bilinç nedir gizemini çözememiş insanlık ne yarasa olmanın nasıl bir his olduğunu bilebilir. Ne de yapay zeka ile girişilecek savaşı kazanabilir. Elimizde insan olmaktan ve bilincin farkındalığını savunmaktan başka bir seçenek yok gibidir.

Bilinç Tüm Duyularımız ve Duygularımızla Bütündür

Bilinç nedir tanımlamaya çalıştıkça elden kayıp giden bir fenomen gibi görünse de, özünde insanın kendini ve dünyayı anlamlandırma çabasının merkezindeki sorudur. Harita BEN, bilinç nedir sorusuna tek bir yanıt vermeye çalışmaz; bunun yerine, bilincin katmanlarını keşfetmeye, zihin oyunlarıyla yeni perspektifler sunmaya ve bilinçli farkındalık yoluyla bireyin kendi varlığını daha derinlemesine anlamasına alan açar.

Bu noktada, bilinci yalnızca düşünsel bir süreç olarak ele almak yetersiz kalır. Antonio Damasio’nun çalışmalarında vurguladığı gibi, bilinç bedenden bağımsız bir yapı değildir; duygular, bedensel duyumlar ve çevresel etkileşimlerle şekillenir. Yani, bilinç yalnızca düşünmek değil, hissetmek, duyumsamak ve fark etmektir. Harita BEN de tam olarak bu farkındalığın peşindedir: Bedensel deneyimlerle bütünleşen, bilinçli farkındalıkla derinleşen bir oyun alanı yaratmayı ve başka oyunlara ilham olmayı umar. Bunu da oynayarak ve merakla sorular sorarak yapar.

Bilinç Her Birey İçin Biricik ve Benzersizdir

Nagel’in yarasa deneyimiyle açtığı zihin oyununu devam ettirerek soralım: Yarasa olmanın nasıl bir şey olduğunu bilemiyorsak, acaba kendi bilincimizin doğal yapısını ne kadar bilebiliyoruz? Ya da tam şu anda bu cümleyi okuduğun anın öznel deneyimi, başka bir bilinç tarafından birebir kopyalanabilir mi? Ya da birebir bir başka zihne aktarılabilir mi?

Bilinç nedir sorusunun cevabı her birey için benzersiz bir gerçeklik yaratır. Tıpkı şimdi sözcüğündeki her iki i harfinin de her okuyucu için biricik deneyimlenmesi gibi, bilincimiz bize özel bir gerçekliktir. Bu öznel gerçeklik, farkındalık olmadan kayıp bir sis perdesinin ardında kaybolur ve yarasa olmak kadar bulanıklaşır. Postmodern dünyanın bilgi bombardımanı içinde, Harita BEN’in misyonu, bilincin farkındalığını yitirmemek için bir pusula sunmaktır. Çünkü bilinçli olmanın farkında olmak, insan olmanın temelidir ve belki de insanı bilinçli bir makineden ayıran son kırmızı çizgidir.

Bilinç Nedir Cevabı Aynada

Bilinç nedir sorabilir ve yarasa olmanın nasıl bir his olduğunu anlamayabilirsin. Fakat sen olmanın nasıl bir deneyim olduğunu fark edebilirsin. Biricik deneyiminle öz bilinç farkındalığıyla yaşayabilirsin. Harita BEN’de sen olmanın sorumluluğunu üstlenirsin: böylece özgün benlik haritanı bilişsel farkındalıkla inşa edebilir, “ben kimim” sorusuna kendince kendi cevabını verebilirsin.

Peki, sen kimsin? Cevabı merak ediyorsan Harita BEN’de keşfedebilirsin. Oyuna katılmak için tıkla!

Kaynakça ve İleri Okuma

• Thomas Nagel, What Is It Like to Be a Bat?
• Antonio Damasio, Descartes’ın Yanılgısı
• Antonio Damasio, Hissetmek ve Bilmek
• Süleyman Atakan Altınörs, Bilinç Problemine Damasio’nun Yaklaşımı
• John R. Searle, Zihin
• Yuval Noah Harari, Neksus