Zihin Beden Birliği Nedir ? Aynı Madalyonun İki Yüzü

Zihin beden birdir ve bu sır insanlık var olduğundan beri değişmez bir gerçeklikle genimize işlenmiştir. Fakat yine de dijital çağın post-modern kültür devrimi bize bu hakikati unutturmak için her şeyi denemiştir. Gün içinde çoğunlukla zihin gücüyle işlerimizi yapar, bedensel ihtiyaçlarımızı görmezden geliriz. Örneğin çalışma tempomuz yoğun olduğu için öğün atlarız, bazen aç kaldığımızın farkında bile olmayız. Günün on iki saatini verdiğimiz işlerimizde başka öncelikler nedeniyle uykumuzdan feragat ederiz. Belki ekonomik zorluklar nedeniyle belki de öz farkındalığımızı kaybettiğimizden yetersiz besleniriz.

Bilincimizin yürütücü motoru olan bedenimizin haykırdığı yardım çağrılarını duymayız. Duysak da bir ağrı kesici alırız, biraz daha Instagram’da, Tiktok’ta sonsuz akışa dalarız. Bedenimizin varlığını unutarak yalnızca zihnimizle yaşar, kendimizden de koparız. Oysa zihin beden dengesi yaşamın sürdürülebilirliği için en önemli gereksinimlerden biridir, çağlardan beri biliriz.

Beden ve Zihin Uyumu : Aynı Madalyonun İki Yüzü

Zihin beden birbirinden ayrılmaz biçimde bütündür ve birbiriyle var olur. Modern nörobilim çalışmaları sayesinde 21. yy. araştırma sonuçları da bize doğu felsefesinde çağlar öncesinde keşfedilmiş gerçeği kanıtlar: zihin beden birdir. Descartes’tan beridir batıda kabul gören zihin beden problemi nihayet çözümlenebilecektir, bu ayrılmaz iki olguyu ayrı düşünmek geçerliliğini yitirmiştir. ‘’Bizler zihin ve beden desek de bunlar yalnızca bir madalyonun iki yüzüdür’’ diye hatırlatmıştır bize oysa ki Zen ustası Shunryu Suzuki. Yine erken aydınlanmış doğudan insan nedir sorusuna ‘Birkaç damla kan ve bin bir endişe’ olarak yanıtlayan Sadi Şirazi de çağlar öncesinden beridir haklıdır.

İnsan etten ve kemiktendir. Üstelik etten ve kemikten olduğunu bilip ölümlülüğünü kabul eden bir zihne de sahiptir. O halde diyebiliriz ki benzersiz bir tür olarak insan bedenlenmiş zihindir, üstelik bunun da bilincindedir. Hatta çoğu insan yaşamın konforlu deneyimlenebilmesi için ruh beden zihin bütünlüğünün öneminin de bilincindedir. Fakat modern dünyanın yaşama koşulları bu hakikatin karşısında durmakla kalmaz aksini de iddia eder. İnsanı bedeninden ayırıp, salt zihinden ibaret yaşam formuymuş gibi yaşamasını bekler. Harita BEN zihin beden birliğini insana anımsatmak sorumluluğu üstlenir. Zihin beden bütünlüğünü yeniden inşa etmesi için oyuncuya, zihinsel oyunlarla bedensel eylemi zorunlu kılan deneyimler sunar. Peki nasıl olur da unutur insan, başından beri bildiğini yani zihnin ve bedenin birliğini?

Zihin Beden Dengesinin Kaçınılmaz Sonucu Acı

Zihin beden birliği derken kast ettiğimiz anlamı daha anlaşılır kılmak için basit bir örnekle oynamayı sevdiğimiz akıl oyunlarına başlayalım. Şimdi bu yazıyı okumaya bir saniye ara verin ve sağ elinizle sol kulak memenizi tutup hafif bir acı hissedene kadar sıkın. Acı hissedilebilir olduğunda sağ elinizin sol kulak memesini bırakması gerektiğini söylemeye ihtiyaç duymadan bu eylemi sonlandırmış olabilirsiniz. Bu olabildiğince olağan bir tepkidir. ‘’İnsan acı her nerede cereyan ederse etsin bedeninde duyumsar’’ derken Antonio Damasio, kast ettiği tam olarak az evvelki yönlendirmeyle deneyimlediklerinizdir. Zihnimizde yaşadığımız acıyı bedenimizde hissederiz. Sizi en çok sevindirecek haberi, diş ağrınızın zirve yaptığı anda öğrenseniz, ne hissederdiniz?

Hepimiz insanız ve yaşamı bedenimizle deneyimleriz. İnsan dünya dediğimiz bu üç boyutlu gezegende, yalnızca düşünerek değil, bedeniyle mekanı deneyimleyerek varlık gösteren bir canlıdır. Herhangi bir yerimiz ağrırken zihinsel aktivitelerimiz de zayıflar, yaşamı daha konforsuz ve hatta zor deneyimleriz. Ayağımızda derimizi sıkıp yara yapan bir ayakkabı ile günün sonunu getirmek, Everest zirvesine tırmanmak kadar zorlayıcı bir deneyim olabilir. Zihin beden dengesizliğinin kaçınılmaz sonucunda acı, insanın göz ardı edemeyeceği bir gerçekliktir.

Neyse ki 21. yüzyıla gelene kadar bedeni ve ruhbilim olarak zihni ayrı yerlerde araştırsak da çağımız sonunda tüm disiplinlerin kesiştiği yerdedir. Sonunda insan biyopsikososyal bir canlıdır, diyebilir, zihin beden dengesinin önemini kanıtlar çalışmalarda da gözlemleyebiliriz. Peki bu birliği kabul edene dek insanlık nerelerden geçti, zihin beden nasıl oldu da birbirinden ayrılıp ayrı kulvarlara gitti, yakından bakıp, araştıralım.

Felsefede Zihin Beden Problemi

Zihin beden birliği insanın varoluşunu anlamlandıran temel unsurlardan biri. Bu kavram, zihinsel deneyimlerimiz ile bedenimizin işleyişi arasındaki ayrılmaz ilişkiyi ifade eder. Çünkü insan, sadece biyolojik bir organizma değildir; aynı zamanda duygularını, düşüncelerini ve bilinçli deneyimlerini de bedenine yansıtarak var olmaktadır. Peki, zihin ve beden nasıl etkileşim halindedir? İşte bu sorunun yanıtını aramak hem felsefi hem de bilimsel perspektiflerden değerlendirilmeyi hak eder. Tıpkı çağlar öncesinde atalarımızın yaptığı gibi; medeniyetten uzak doğada bir ağaç altında gölgeye uzandığımızı hayal edelim ve düşünelim, zihnimde var olan dünya bedenimde nasıl tasavvur eder?

2000 Yıllık Soru: Zihin Beden Bir mi?

İlk insanlar da bizim gibi merak etti ve zihin beden problemi felsefenin öncül çağlarından beri insanlığın ilgisini çekti. 2000 yıldır aynı sorunu tartışıyoruz ve bu merak hala canlılığını koruyor. Günümüzde çeşitli ve birbirine zıt gözüken felsefi teoriler hala var olsa da artık zihnin bedenden ayrıştırılamayacağını modern teknolojiyle görüntüleyebiliyoruz. Hatta edindiğimiz bu yeni bilgilerle, zihin beden tıbbı ve nöropsikanaliz gibi yeni tanı ve tedavi alanları açıyoruz. Farkındalık temelli stres azaltma programları ve temel beden farkındalık terapisi gibi tedavi yöntemleri geliştirilebiliyoruz. Çünkü artık insan olarak, zihnin beden üzerindeki etkilerini gözlerimizle de görebiliyoruz.

Nöroplastitenin Cevabı: Evet

Nasıl mı? Nöroplastite bize hemen yanıt veriyor.  Beyin sürekli öğrenme ve adaptasyon süreciyle kendini yeniler, buna nöroplastite diyoruz. Nöroplastite ile birlikte zihinsel deneyimlerin bedensel yapıda iz bıraktığını görüntüleyebiliyoruz. Deneysel araştırmaların sonuçları da gösteriyor: zihin beden etkileşiminin ve farkındalığın arttırıldığı mindfulness ile beden-zihin bütünlüğü egzersizlerinin olumlu sonuçlar veriyor. Merak eden araştırmacı okur için kaynakça ve ileri okuma linklerinden detaylar incelenebilir. Hatırlatmakta fayda var ki Harita BEN de bu modern nörobilim araştırma sonuçlarından aldığı ilhamla şekillenmiştir.

Platon’un At Arabası Alegorisi

Zihin oyunumuzda 2000 yıl öncesine gidelim ve tanıdık bir simaya hemen selam verelim. Çünkü beden zihin bağlantısı araştırmalarında ilk ayrılık daha Platon’da baş göstermiştir.  Platon, Phaidros diyaloğunda insan ruhunu, iki atın çektiği bir araba metaforu üzerinden yorumlar. Platon’un meşhur araba alegorisi şöyledir:

• İnsan ruhunu siyah ve beyaz renklerdeki iki kanatlı at çekiştirip durur. Kanatlı atlardan biri ağır başlıdır, yani asil at diğeri ise hırçın yani yabanıl at.
• Asil at: Ruhun soylu, akılcı ve disiplinli yönünü simgeler. Kontrol altında tutulduğunda ruhu doğru yöne, aydınlığa ve erdeme götürür. Şüphesiz ki bu at mantıktır.
• Yabanıl at: Tutkular, arzular ve duygusal dalgalanmaları temsil eder. Zordur ve kontrol edilmediğinde ruhu saptırabilir veya düzensiz hale getirir. Şüphesiz ki bu da duygulardır.
• Platon’un araba alegorisinde ruhun yüceliği bu iki atın uyum ve denge içinde çekilmesiyle mümkündür. Sürücü yani akıl olarak temsil edilen ruh, dengeli biçimde bu iki atı yönlendirmelidir. Yani sürücünün hem akılcı yönünü hem de duygusal yönünü kontrol altında tutması ve hep dengede kalması gerekmektedir.

Descartes’ın Yanılgısı

İnsan çağlar boyunca zihin ve beden arasındaki bağlantıyı merak etti, araştırdı, sorular sorup yöntemler üretti. Elbette daha modern çağlara vardığımızda da zihin beden bütünlüğü insanlığın çözümsüz soruları arasında yine baş gösterdi. Zihin beden problemini araştıran herkesin yolu 16. yy. önemli filozoflarından Rene Descartes’le mutlaka kesişmiştir.  Düşünüyorum, öyleyse varım, sözüyle tüm düşünce sistemini de özetleyen Descartes, zihnin ve bedenin iki ayrı varlık olduğunu savunmuştur.

Makinedeki Hayalet

Descartes’a göre beden mekanik ve fiziksel bir yapı iken, zihin ise maddesiz ve düşünsel bir gerçekliktir. Bu yaklaşım zihin ile beden arasında net bir ayrım yaratarak kartezyan düalizm denilen ikili bakış açısını doğurmuştur. Descartes’ın bu görüşünden insan nedir sorusuna makinedeki hayalet yanıtı çıkar. Makinedeki hayalet kavramı başlı başına ilgi çekici bir konudur ve mutlaka başka bir yazının zihin oyununda araştırılacaktır.

Spinoza ve Vahded-i Vücut

Fakat unutmamak gerekir ki felsefe cevapsız soruların bilimidir. İnsanlık soru sorduğu sürece karşıt düşünceler birbirini beslemiş ve şekillendirmiştir. Bu savı doğrular gibi Descartes’ın ardından sahneye Baruch Spinoza girecektir. Spinoza zihnin ve bedenin aslında aynı özün iki farklı ifadesi olduğunu öne sürer. O zamana kadar ikili kartezyan bakış açısına sadık kalan batı dünyasının ‘birlik’ kavramını hazmetmesi için seneler geçecektir. Oysa Spinoza’nın birlik savunusu tasavvuftaki vahded-i vücud kavramıyla çokça örtüşür.

Yani aslında doğu felsefesi bu ikiliği asırlar öncesinde reddetmiş zihin beden ayrılmazdır demiştir. Spinoza da tasavvuf alimleri gibi ruhun ve bedenin doğanın (yaratıcının) birliğinin yansımaları olduğunu söyler. Spinoza’nın bütüncül yaklaşımında içsel deneyimle fiziksel var oluş birdir, tıpkı Hallac-ı Mansur’un da söylediği ‘En-el Hak’ gibi. Spinoza’da da tasavvufta da yaratılan ve yaradan yani tüm kozmos, bir ve tektir.

Günümüzde nörobilim ve psikoloji alanında yapılan çalışmalar, zihnin biyolojik temelleriyle beden arasındaki etkileşimi deneysel verilerle desteklemiştir. Görüyoruz ki tarih Descartes’ı yanıltmış, belki de Spinoza’yı haklı çıkarmıştır. Bu toprakların yaşattığı en değerli filozoflardan Mevlana Celaleddin Rumi de nezaketle bize hatırlatacaktır ‘Ne arıyorsan canın içinde ara.’

Zihnin Doğası Bedenin Ritmiyle Uyum İçindedir

Batının şüpheci yaklaşımına karşıt doğu felsefesi zihin beden birliğini çok erken çağlarda sezmiş, doğrudan deneyim ve şimdiki anda farkındalık üzerine kurulu öğretiler inşa etmiştir. İnsanın içsel dünyasını bedende bütünleştiren bakış açıları sunan öğretiler biri de uzak doğu Zen Budizmidir. Zen ustası Shunryu Suzuki’nin yazının başında alıntıladığımız sözü gibi, zen zihin ve beden ayrılmaz bir bütündür diyebilmiştir.

Doğunun derin bilgeliğinde, beden ve zihin arasındaki sınır yok sayılır, her ikisi de varoluşun iki yüzüdür. Budist Dogen, ‘’Zihnin doğası, bedenin ritmiyle uyumlu akıp gider” ifadesiyle, bireyin farkındalıkla yaşadığı anların bedenin duyumlarıyla bütünleştiğini anlatır. Bu perspektif, modern bilimde nörobilimin ortaya koyduğu zihin-beden etkileşimini de destekler niteliktedir.

Zihin Beden Terapisi Teknikleri

Çağlar geçmiş, modern dünya postmoderne, sanayi devrimi, dijital devrime evrilmiştir. Sorular araştırmaları, araştırmalar yeni soruları beraberinde getirmiş insan ‘insan nedir’ merakının peşinde gelişmiştir. Hatta bu merakla yapay zekayı geliştirmiştir. Nihayetinde insan varoluşunun fiziksel yani fizyolojik ve varoluşsal yani psikolojik yönlerini beraber dikkate alabilmeyi öğrenmiştir. Böylece zihin beden birliğini gözeterek bütüncül yaklaşım gösteren çokça tedavi yöntemi gelişmiştir.

Gestalt Terapi ve Zen : Şimdi, Burada

Modern psikiyatri anlayışı da zihin odaklı tıkanmışlıktan bir nebze kurtulabilmiştir. Beynimiz ve bedenimizin karşılıklı etkileşimler üzerinde şekillendiği gerçeği, psikiyatrik tedavilerde de artık kabul görmektedir. Zihni ve bedeni aynı madalyonun iki yüzü olarak gören Zen Budizmi psikolojide birçok yönteme de ilham olmuştur. Harita BEN’in de ilham aldığı geştalt terapi kuramının yaratıcılarından Fritz Perlz doğuda geçirdiği uzun vakitlerde zen Budizminden etkilenmiş ve zihin odaklı Freudcu psikanalizden uzaklaşmıştır.

Geştalt terapinin ‘şimdi, burada’ yaklaşımı gibi mindfullness çalışmalarının anda farkındalık pratikleri de zenden aldıkları ilhamla şekillenmiştir. Geştalt terapide kişinin ‘şimdi ve burada’ yaşadığı anın beden duyumlarıyla fark edilmesi hedeflenir. Böylece geçmişin kalıpları ve geleceğin endişeleri yerine, farkındalıkla bütünlük ön planda çıkarılıp hayat şimdi burada deneyimlenir.  Gestalt Terapi Ne kadar Farkındayım? kitabında Prof. Dr. Nilüfer Voltan Acar geştalt terapi ve zen budizminin ortak yanlarını şu şekilde sıralamıştır. Bu benzerlikler ve daha fazlası, Harita BEN’in tasarımında da kaynak olarak kullanılmıştır.

Zen Budizmi ve Gestalt Terapi Arasındaki Benzerlikler

• İkisi de şimdi ve burada yönelimlidir.
• İkisi de merkeze alma süreciyle kutupların çatışmasının çözümünü ararlar.
• İkisi de hem kendi içinde hem de yaşam alanında bütünleşmeyi amaç edinmişlerdir.
• Her ikisi de devamlı gelişme sürecini vurgularlar.
• Her ikisi de yorum yapmak yerine yaşananları kabul etme üzerinde odaklaşırlar.

Harita BEN’in oyun tasarımında kaynak kuramlardan biri olan gestalt terapi başlı başına bir yazısının ana konusu olmayı hak ediyor. O nedenle, şimdilik bu girizgahla yetinip zen felsefesinin ilham olduğu diğer terapi yöntemlerinde zihin beden birliğini inceleyelim.

Temel Beden Farkındalık Terapisi ve Zen

Temel Beden Farkındalık Terapisi (TBFB) de zen budizminin zihin beden birliğinden etklilenmiştir. Zen zihnine benzer biçimde, olanın olduğu gibi fark edilip kabul edilmesi hedeflenen temel beden farkındalık terapisi de kişinin şimdiki anda varlık sürdürmesine yardım eder. Bütüncül bakış açısına dayalı bu eğitim felsefesi denge, doğal nefes ve farkındalık gibi temel fonksiyonları kullanır. Farkındalık temelli stres azaltma programları uygulanırken dikkat ve farkındalık hem zihinde hem bedende yakalanmaya çalışılır.

Yani kişinin hareketleri yaparken hem yaptıklarına hem de yaparken hareketlerde ne deneyimlediğine dikkatini yöneltmesi ve önyargısız kabul etmesi beklenir. Kişinin zihin beden uyumu içinde, bedensel farkındalık ile zihinsel denge nasıl kurulur kendi keşfetmesi için fırsat verilir. Harita BEN de zenin olanı olduğu gibi gören olağan gözlemci tavrından elbette etkilenmiştir. Oyuncunun şimdi burada deneyimlediklerine odaklanan pratiklerle, bedensel farkındalık yaratmayı ve duygusal regülasyonu sağlamayı hedefler.

TBFT’nin Gözlemlenen Pozitif Sonuçları

Temel Beden Farkındalık Terapisi (TBFT), zihin ve bedenin ayrılmaz bütünlüğünü esas alarak, bütüncül yaklaşımıyla özellikle kronik kas-iskelet sistemi sorunları ve psikiyatrik bozuklukları olan hastalarda kayda değer iyileşmeler göstermiştir. Linkteki makaleden incelenebileceği gibi literatür taraması yapılarak elde edilen derlemede yer alan çalışmaların sonuçları oldukça olumludur. Hem kas-iskelet sistemi hem de mental sağlık / psikiyatrik bozuklukları olan hastalarda semptomları hafifletmek ve yaşam kalitesini artırmak üzere TBFT’nin etkili bir müdahale olduğu gözlemlenmiştir. Ancak elbette bu sonuçların tutarlılığı ve gerçekçiliği için uzun vadeli takip ve yüksek kanıt düzeyine sahip randomize kontrollü çalışmalara ihtiyaç vardır. Bu da bize bilimsel gelişmelerin ne kadar sabır gerektirdiğini de bir kez daha hatırlatır.

Görüyoruz ki zihin-beden bütünlüğüne dayalı terapiler, modern rehabilitasyon ve psikolojik tedavi yaklaşımlarında önemli bir yer tutuyor ve hasta sağlığı üzerinde olumlu etkiler yaratıyor. Harita BEN de bu bütüncül yaklaşımı benimseyip hatırlatıyor ve bu uygulamaları desteklemek niyetiyle, insanın içsel ve bedensel dengesini yeniden inşa etme yolculuğuna katkı sağlamayı hedefliyor. Çünkü Harita BEN dengenin, zihinsel ve bedensel uyum sağlamanın önemini biliyor. Platon’un araba alegorisinde anlattığını, bilgiyle ve seziyle ruhun doğru yöne, kendi erdemine varacağına inanıyor. Zihinsel ve bedensel uyum sağlamak için kullandığı çeşitli araçlarla, insana doğal olarak bildiğini hatırlatmayı hedefliyor.

Zihnin ve Bedeninle Şimdi, Buradasın, Hatırla

Şimdi, buradayız. Bedenimiz ve zihnimizle, farkında olsak da olmasak da ikisinin bir olan ritmiyle yaşıyoruz. Hatırlamak için bir dakika ayıralım, gözlerimizi bizi saran üç boyutlu dünyaya kapatıp, zihnimizdeki bedenimize kısa bir ziyarette bulunalım. Derin bir nefes alıp, havanın burun deliklerimizden girip karnımıza doluşunu ve göğsümüzü şişirip nasıl da geri dönmek için yolunu buluşunu izleyelim. Nefesimizi takip edelim, hiç yorumlamadan, beklentiye girmeden, yargılamadan, yalnızca izleyelim. Soluğumuzun tüm iç ve dış duyumlarımızı uyararak kendi ritmiyle akışını takip edelim.

Nefesimizle bir olduğumuzda ise bedenimizi fark etmeyi deneyelim. Belki yere değen ayaklarımızın altındaki yerçekimi, belki kollarımızın ağırlığındaki baskı, her nerede nasıl bir his yakalarsak peşine düşelim. Zihnimizin bedenimizin haritasını çıkarmasına izin verelim. Bakalım, izleyelim ve merak edelim, öz zihin beden haritamızı keşfedelim. Nedenini nasılını yorumlamadan, olanı olduğu gibi kabul edelim. Nasılsa hatırlarız unutmuş olsak da zihin beden birdir ve  ayrı dediğimiz şeyler aynı madalyonun iki yüzünden ibarettir.

Harita BEN oyun oynayarak keşfetmenin çocuksu merakıyla şekillenmiştir. Oyuncu zihin beden birliğini yalnızca teoride öğrenmez. Zihni ve bedeniyle oyuna dahildir. Kendi haritasını özgün yollarla keşfeder. Her oyuncu için Harita BEN keşfi, benzersiz bir deneyimdir. Çünkü her insan biricik ve tektir.  

Zihin beden birdir. Kendi benzersiz birliğini keşfedebileceğin Harita BEN’de oyuna katılmak için tıkla!

Kaynakça ve İleri Okuma

• Jaak Panksepp, Lucy Biven, Zihnin Arkeolojisi: Insan Duygularının Nöroevrimsel Kökeni
• Shunryu Suzuki, Zen Zihni Başlangıç Zihnidir
• Prof. Dr. Nilüfer Voltan Acar, Gestalt Terapi Ne kadar Farkındayım?
• Antonio Damasio, Descartes’ın Yanılgısı
• Prof. Dr. Hasan Tanrıverdi, Vahded-i Vücut Panteizm Karşılaştırması
• Hamiyet YÜCE , Şule KEÇELİOĞLU, Fizyoterapide Zihin-Beden; Temel Beden Farkındalık Terapisi–Literatür Derlemesi