Nörobilim Nedir ? Beynin Sinir Ağlarına Yolculuk

Nörobilim nedir sorusuna yanıt aramak, beynin derinliklerine doğru büyüleyici bir keşiftir. Çünkü beyin, tüm deneyimlerimizi şekillendiren, bedenimizi yöneten ve dünyayı algılamamızı sağlayan ve hala çözemediğimiz en gizemli organımızdır. Nörobilim de beynin yapısını ve işleyişini inceleyen bilim dalı olarak, içinde yaşadığımız yüzyılın en gözde araştırma alanlarından biridir. Öyle ki Harita BEN de ilhamını nörobilim alanındaki zamansız çalışmalardan alır. Bilim insanları, 21. yüzyılı Beyin Yüzyılı olarak ilan etse de beyin araştırmaları insanlık tarihi kadar eskidir. Nörobilim nedir ve hangi alanları kapsar diyorsanız yanıt sizi şaşırtabilir. Nörobilimin tarihsel gelişimi ve önemi, yapay zeka teknolojilerinden, davranış bilimine, psikolojiye, kalıtımsal hastalıkların tedavisine kadar geniştir.

Bu yazımızda nörobilim ve beyin araştırmalarıyla ilgili arkaik dönemden modern çağa uzanan aydınlatıcı bir keşif yolculuğuna çıkıyoruz. Beynin totalindeki yüzde 10’luk bölümünü kaplayan nöronların, insanlık tarihini nasıl değiştirdiğini merakla inceliyoruz.

“Beyin gökten daha geniştir,

Yan yana koysan ikisini,

Beyin kendi içine rahatça

Sığdırır hem göğü, hem seni.”

— Emily Dickinson

Nörobilim Nedir ?

Nörobilim nedir sorusuna yanıt vermeden önce, bu araştırma alanını daha iyi kavramak için beyin nedir bilmeliyiz. Beyin, yaklaşık 1.3 kg ağırlığında, 86 milyar sinir hücresinden oluşan ve tüm vücut fonksiyonlarını yöneten en karmaşık biyolojik yapıdaki organımızdır. Hafızamız, duygularımız, düşüncelerimiz ve hareketlerimiz beynimiz sayesinde gerçekleşir. İnsanlık evrimsel olarak tüm önemli sıçramaları beyni sayesinde başarmış olsa da beynin nasıl çalıştığını anlamak konusunda hala yolun başındayız. İnsanlık tarihinde dönüm yaratan tüm buluşlar beynimizin eseri olsa bu organın çalışma prensipleriyle ilgili bütünlüklü bir haritaya henüz sahip değiliz. Gelişen nörobilim araştırma yöntemleri ve teknikleri bize beyin hakkında daha fazla yanıt verdiği kadar, beraberinde onlarca yeni soru da doğuruyor.

İnsanlık diğer tüm memeli türlerden onu ayıran gelişmiş beyniyle, yerçekimini keşfediyor, izafiyet teorisini buluyor, aya insan gönderiyor, yapay zeka geliştiriyor ve marsta koloni kurmayı hedefliyor. Fakat iş duygu, düşünce ve davranışların da kaynağı olan beynimizi anlamaya geldiğinde hala lal kalabiliyor. Nörobilim nedir sorusunun yanıtları ve tüm nörobilim uygulamaları işte burada çok önem kazanıyor ve gizemli sorularımıza cevaplar bulmayı deniyor. Hem de ilk çağlardan beri. Nörobilim tarihine baktığımızda insanın beyin merakının arkaik çağlara kadar uzandığını görüyoruz.

Nörobilim Tarihçesi ve Önemli Keşifleri

Nörobilim nedir dediğimizde artık, beynin ve sinir sisteminin yapısını ve işleyişini inceleyen bilim dalı olarak 20. Ve 21. Yüzyılın önemli araştırma alanlarından biri olduğunu biliyoruz. Nöroloji ise terim olarak 1600’lerin sonuna doğru İngiliz doktor Tomas Willis tarafından tanımlanmış ilk menenjit vakasıyla literatüre giriyor. Fakat insanın kendi beynini anlama çabası insanlık tarihi kadar eskiye dayanıyor. İnsan merak etmeden duramıyor, acaba ilk insanların beyinle karşılaşmaları nasıl hissettirmiştir? Dünyanın ilksel çağlarında yaşayan arkaik atalarımızın kafatasında yer alan bu devasa organla ilk tanışıklığı, muhtemelen savaş/kavga sırasında gerçekleşmiştir. Kaynaklar ve olanaklar kısıtlı olsa da ilkel insanlar nörobilim araştırma alanları hakkında özgür davranmayı bilmiştir. Örneğin trepanasyon.

Beyinle Karşılaşan İlk İnsanlar ve Trepanasyon

Modern dünyanın bilgi birikimiyle arkaik insanlığın duygu ve düşüncelerini anlamamız zor gelebilir. Örneğin metin okumasında buraya kadar varmış ve nörobilim nedir anlamamış olabiliriz. Bu nedenle 2025 yılından geçmişe baktığımızda, ilkel beyin ameliyatları olarak tarif edebileceğimiz trepanasyon denilen uygulama bugünkü insanlık için dehşet verici gibi durabilir. Yine de beynin çalışma prensibini anlamak adına, ilk insanların merak dolu ilkel beyin görüntüleme teknikleri diyebiliriz trepanasyon operasyonlarına.

Trepanasyon kafatasında herhangi bir bölgede bir delik açılması veya kazınması gibi cerrahi bir müdahaledir. Günümüzün tıp dünyasında trepanasyon kelimesi yerini kraniyotomiye bırakmıştır. İnsanın kafasının içinde ne olup bittiğini anlamak veya yolunda gitmeyen şeyleri tedavi etmek için çeşitli aletlerle kafatasını delerek müdahale etmesine şaşırmamalıyız. Günümüzden yaklaşık 10 bin yıl öncesine dayanan arkeolojik buluntularda karşılaştığımız trepanasyona dair aletler ve bunları tasvir eden resimler, insanlığın merakının çağlar boyunca katlanarak arttığına bir kanıttır. Nörobilim nedir merakıyla çıktığımız yolculuk elbette Sümerlerden başlar. Tıpkı Harita BEN gibi.

İnsanlık İzleri Sümerlerden Beri

Sümerler yazıyı keşfeden ilk medeniyet olmaları nedeniyle, pek çok alanda ilk yazılı verilerimizin kaynağıdır da ve tarihi MÖ 4000’den sonrasına dayanır. Çeşitli doğaüstü güçler nedeniyle ortaya çıktığına inanılan davranış bozukluklarının tedavisine dair birçok reçete, arkeolojik kazılardan elde edilmiştir. Sümerlere ait Mezopotamya ve Hitit döneminden ortaya çıkarılan kil tabletler, halen İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde görülebilir. Bahsi geçen Sümer kil tabletlerinde insanların çeşitli doğal bitkilerle akıl hastalıklarını nasıl tedavi edebilecekleri anlatılmıştır. İlginç olan Sümerler tarafından ruh hastalıklarının kafatası içinde cereyan ettiği varsayımıdır ki haklı çıkmışlardır.  Nörobilim nedir merakımız bizi tanıdık bir simaya getirir. Tıbbın babası Hipokrat’a.

Tıbbın Babası Hipokrat ve Beynin Gücü

Tıbbın babası olarak kabul gören, Batı Anadolu’da MÖ 420-350 yılları arasında yaşamış Hipokrat da beyni tüm duygu ve davranışlarımızdan sorumlu organ olarak tanımlamıştır. Hipokrat Kutsal Hastalık Hakkında isimli eserinde beyinden, işlev ve bozukluklarından şu şekilde bahsetmiş ve modern nörobilim çalışmalarına selam vermiştir:

“İnsanlar şunu bilmelidir ki tüm mutluluğumuz, sevinçlerimiz ve neşemiz gibi; kederlerimiz, acılarımız, endişelerimiz ve gözyaşlarımız da yalnızca beynimizden kaynaklanmaktadır. Bu organımız sayesinde düşünüyor, görüyor, işitiyor ve çirkinle güzeli ayırt ediyoruz. Aynı organ ile deliriyor ya da kendimizde geçiyoruz ve korkulara, paniğe kapılıyor, uykusuzluk çekiyor, uykuda yürüyoruz.”

Hipokrat’ın beynin tüm duygu ve düşüncelerden sorumlu olduğunu belirtmesi özellikle şu yüzden önemlidir: Aristo zamanından itibaren, duygu ve düşüncelerimizin kalpte gerçekleştiğine dair yaygın inanca ciddi biçimde itiraz eden Hipokrat, devrimsel nitelikte bir fikir beyan etme cesareti göstermiştir.

Bergamalı Galenos ve Beyin Üzerine

Yine Batı Anadolu’da yaşayan Bergamalı Galenos da eczacılığın babası olarak bilinir. MS 177’de yazdığı Beyin Üzerine adlı eserinde Galenos, motor ve duyusal sinirleri tanımlamıştır. Beynin tüm bilişsel işlevlerden, belleğin kontrolünden ve iradeden sorumlu olduğunu ileri sürmüştür. İnsanlık tarihinde henüz nörobilim sorusu doğmamıştır ama cevap bir yerlerde kendiliğinden açığa çıkmıştır. Bergamalı Galenos da Hipokrat gibi Aristo ile ters düşme cesareti göstermiştir. Galenos da ruhun merkezinin kalp değil beyin olduğunu savunmuştur. Beyin dokunma, tat alma, koklama, görme ve işitmenin merkezidir diyen Galenos’un yüzyıllar öncesinde öne sürdüğü fikirler bugün hala geçerliliğini koruyor. Nörobilim alanındaki her yeni buluşta, insanın çağlar önceki merakının izlerini sürmeye, nörobilim nedir sorusuna yanıtlar aramaya devam ediyoruz.

Nörobilim ve Müzikle Terapi

Batı’da bilinen adı Avicenna yani İbn-i Sina, 1025 yılında yazdığı El Kanun Fit Tıp kitabında, ruhbilim hakkında önemli saptamalarda bulunur. İbn-i Sina kalp ve beyni birbirinden ayırarak, ruhbilim ve aklı çeşitli sınıflar altında incelemiştir. Görme, göz, menenjit gibi farklı alanlarda birçok nitelikli saptamanın yanı sıra İbn-i Sina ruhsal hastalıkların tedavisine de sıra dışı bir yöntemle katkı sunmuştur. Ruh hastalıklarının müzik ile tedavi edilebileceği öngörüsü bugün hala geçerliliğini korur. Öyle ki bu bilgi 1499 yılında Edirne Darüşşifası’nda akıl hastalıklarının tedavisinde kullanılmıştır. Günümüzde hala müzik terapi etkin bir tedavi yöntemi olarak kullanılmaktadır. Müzik terapisi nörolojik hastalıkların tedavisinde nasıl kullanılır sorusuna İbn-i Sina, asırlar öncesinde yanıt bulmuştur. Nörobilim nedir sormazdan önce, nörobilim ve müzik terapisi beynin üzerine etkilerini gözlemleyip kayıt altında tutmuştur.

Leonardo da Vinci Bir Nörobilimciydi

Nörobilimin tarihsel gelişimi elbette rönesansa da varır. Rönesans ressamı Leonardo da Vinci, tıpla da yakından ilgilenen meraklı bir araştırmacı olarak bilinir. Hatta Leanordo da Vinci, doğrudan kadavra beyinlerini gözleyerek yaptığı aslına çok yakın çizimlerle nörobilime katkı sunmuş bir nörobilimcidir, denir. Leanordo da Vinci, tıp eğitiminde önemli bir yeri olan bugünkü anatomi atlaslarının başlangıcı kabul edilebilecek çizimlere imza atmıştır. Leonardo’nun kafatası ve beyin ile ilişkili çizimleri Jonathan Pevsner’in, Leonardo da Vinci, Neuroscientist eserinden incelenebilir.

Nörobilim Tarihinde 1600’lerden 20. Yüzyıl’a Gelişmeler

1600’lü yıllardan 1900’lü yılların başlarında ‘nöronlar’ keşfedilip de nörobilim gerçek anlamda başlayana kadar önemli bir dizi gelişmeyle beyni anlama çabamız sürüyor. İşte nörobilim nedir cevabını ararken karşılaştığımız beyin çalışmalarındaki önemli keşifler:

• 1600’lerin sonları: İngiliz doktor Tomas Willis, ilk menenjit vakasını tanımladı, Latince beyin anatomisi kitabını yayımladı, 11. kranial siniri tarif etti ve “nöroloji” terimini literatüre ekledi.
• 1717: Hollandalı bilimci Antonie Philips van Leeuwenhoek, mikroskobu kullanarak sinir liflerinden bahsetti.
• 1817: İngiliz doktor James Parkinson, kendi adıyla anılan Parkinson hastalığını tarif etti.
• 1837: Prag Üniversitesi’nden Jan Evangelista Purkinje, serebellar Purkinje hücrelerini tanımladı.
• 1847: İskoç James Young Simpson ve Fransız Marie Jean Pierre Flourens, kloroformu ilk kez anestezi amaçlı kullandı.
• 1878: Fransız bilim insanı Claude Bernard, kürarın sinir-kas iletisinin bloke ettiğini gözlemledi.
• 1880: Polonyalı hekim Paul Ehrlich, kan-beyin bariyerini tarif etti.
• 1880’lerin ortaları: Alman psikiyatrist Emil Kraepelin, nervoz ve psikoz terimlerini tanımladı.
• 1880’lerin ortaları: Fransız bilim insanı Louis Pasteur, kuduz aşısını buldu.

Freud’un Rüyaları ve Pavlov’un Köpekleri

Görünmez daha birçok elin çabası ve birçok beynin merakıyla insanlık, beyni keşfetmek için yoğun bir merak içindeydi. Nöronların resmi keşfinden hemen önce iki bilim insanı nörobilim araştırmalarına büyük katkı sundu. Bunlardan birini tüm dünya psikanalizinin babası olarak tanınan, nörolog Sigmund Freud. Dünyanın batısında, psikanalizin babası kendi üzerindeki keşifleriyle dünya tarihini değiştirmek üzereydi. Freud 1899’da kendi üzerinde gerçekleştirdiği deneysel gözlemlere dayanan çıkarımlarıyla “The Interpretation of Dreams” (Rüyaların Yorumu) kitabını yayınladı ve bilinçaltı kavramını ilk kez ortaya attı.

St. Petesburg Askeri Akademisi’nden Rus bilim insanı İvan Pavlov’da yakın dönemlerde ‘koşullanmış refleks’i köpekler üzerinde yaptığı deneylerle kanıtladı. Pavlov bu çalışması ile 1904’de Nobel Ödülü’ne layık görüldü. Freud’un birçok görüşü bugün geçerliliğini yitirse de bilinçaltı kavramıyla bizi tanıştırmasıyla birlikte, insanlığa sunduğu katkıyı her geçen gün arttırıyor.

Nöronun Keşfi ve Nörobilimin Doğuşu

20. yüzyılın başlarına geldiğimizle beynin işleyişiyle ilgili en önemli gelişmelerde biri, nöronun keşfi ile gerçekleşti. Nöronlar keşfedilince nörobilim de kendiliğinden doğmuş oldu ve beyne dair bildiklerimiz değişti. Nöronların keşfi, düşünce, zihin ve davranış gibi süreçlerin doğrudan nöron faaliyetleri üzerinden açıklamalar yapabilmemizi sağladı. Ki bu insanlık için büyük bir dönüm noktasıydı. İtalyan doktor ve bilim insanı Camillo Golgi, mikroskopla beyin dokusunu incelerken gümüş nitrat boyama tekniğini geliştirdi ve nöronları tanımladı. Golgi’ye göre beyin sinir ağlarıyla (bir balık ağı gibi) birbirine bağlıydı.

Fakat komşu ülkede araştırmalarını yürüten, nöroanatomist, fotoğrafçı ve sanatçı Santiago Ramon Y Cajal’ın farkı bir fikri vardı. Cajal, nöronların bağımsız hücreler olduğunu ve birbirleriyle doğrudan bağlantılı olmadıklarını, fakat özel bağlantılarla iletişim kurduklarını savunuyordu. Cajal haklıydı ve aslında bugün sinaps olarak bildiğimiz bağlantı noktalarını tarif ediyordu. Her iki bilim insanı da nöronlarla ilgili keşifleri nedeniyle 1906 yılında Nobel Ödülü aldılar. Cajal’ın bilim insanı olduğu kadar sanatçı bir ruhla çizdiği nöral ağların resimleri, bugün hala gerçeğe çok yakın bir estetikte izlenebiliyor. Harita BİZ logo tasarım ilhamları arasında Cajal’ın bu şaheserleri de yer alıyor. Gördüğünüz gibi insanlık birbirine mutlaka bir yerlerden bağlanıyor.

Cajal ayrıca, 1911’de demansın nöron bağlantıları arasındaki iletişim eksikliğinden kaynaklanabilecek bir hastalık olduğunu da söyleyerek bir kez daha haklı çıkacaktı. Fakat ondan önce Nobel Ödülünü kazandığı sene, İngiliz nörofizyolog Charles Scott Sherrington “The Integrative Action of The Nervous System” isimli kitabında sinapsın tanımını ilk kez yapacaktı. Sinaps iki nöron arasındaki bağlantı ve iletişimin temeliydi. İnsanlık sonunda bunu keşfedebilmişti. Sonrasında birbiri ardına keşiflerle, beynin karmaşık çalışma yapısını anlama çalışmaları devam etti, ediyor. Bu önemli keşiflerden yalnızca bazılarına bakalım ve nörobilim nedir sorusunun peşinde koşalım:

• 1907: Walter Ernest Dixon, muskarinin etkileri ile vagus sinirinin uyarılması sonucu oluşan yanıtlar arasında benzerlik olduğunu keşfetti.
• 1921: Otto Loewi, vagus siniri uyarıldığında bir kimyasalın (daha sonra asetilkolin olduğu anlaşıldı) kalp atım hızını düşürdüğünü gösterdi. Vagus sinirinin önemi sonraki çağlarda daha da keşfedilecekti.
• 1936: Dale ve Loewi, nörotransmitterlerin keşfi nedeniyle Nobel Ödülü kazandı.
• 1949: Donald Hebb, The Organization of Behavior kitabında nöroplastisite kavramının temellerini attı.
  Nedir:

1. Beyin, yeni şeyler öğrenerek değişebilir ve sinaps bağlantıları sürekli yeniden şekillenebilir.
2. Sinaptik plastisite olarak da bilinen bu süreç, öğrenme ve hafızayla ilişkilidir.

1950–2000’ler’de Depresyon ve Stresin Etkisinin Keşfi:

• Arvid Carlsson, Paul Greengard ve Eric Kandel, nöronların esnekliğini ve nörotransmitterlerin beynin işleyişindeki rolünü keşfetti.
• Nöronların ihtiyaca göre sinaps oluşturabileceği, kullanılmayanların programlı bir şekilde ölebileceği ortaya kondu.
• Hebb’in teorisi, sinaptik bağlantılar ve öğrenme süreçleri açısından doğrulandı.
• Nöroplastisite araştırmaları, depresyon ve stresin beyinde nasıl değişiklikler yarattığını anlamamıza katkı sağladı.

1965: Joseph J. Schildkraut, noradrenalinin depresyonla ilişkisini ortaya koydu:

• Noradrenalin eksikliğinin depresyona, fazlalığının ise maniye neden olduğu teorisini öne sürdü.
• Daha sonra serotonin eksikliğinin de depresyonla bağlantılı olduğu anlaşıldı.
• Serotonin, popüler bilimde yanlış şekilde “mutluluk hormonu” olarak anılmaya başladı.

2003: Seiji Ogawa, işlevsel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) tekniğini geliştirdi.

• fMRI, beyin aktivitesini gerçek zamanlı olarak izlemeye ve haritalamaya olanak tanıdı.
• Üzüntü, öfke, sevinç gibi duygular sırasında beynin nasıl değiştiğini gözlemlemek mümkün hale geldi.

Nörobilim Nedir mi, Beyni Anlama Yolculuğu 

Nörobilim nedir yani kendi beynimizi anlama yolculuğumuz, insanlığın en büyük gizemlerinden birini çözmeye çalışıyor. Antik çağlardan modern bilime kadar beynin nasıl çalıştığını keşfetmeye yönelik araştırıyor, deniyor, sorular soruyor. Nörobilim, insanın evrimsel ve bilimsel merakının yansıması olarak, beynin nasıl çalıştığını modellemeye çalışıyor. Fakat nörobilim alanındaki bunca gelişmeye ve ilerlemeye rağmen beyinle ilgili birçok soru hala yanıtsız. Nörobilim, yapay zeka teknolojilerinin gelişimine nasıl katkı sağlar yanıtlayabiliyoruz oysa ki.  

Fakat gelişen teknolojiyle beyni keşfettikçe daha fazla soruyla karşılaşıyoruz. Örneğin beyin üzerinde yaptığımız keşiflerle, beynin sadece nöronlardan ibaret olmadığını biliyoruz. Duygu ve davranışlarımızda bu kadar etkin rolü olan nöronlar beynin total kitlesinin yalnızca %10’unu oluşturuyor. Beynin geri kalan %90’lık bölümü ise glia ve gliada astrositler gibi başka hücreler de bulunuyor. Beynin büyük bölümünü kapsayan glia ile ilgili araştırmalar ise daha çok yeni ve düşünce ve davranışlar üzerindeki etkisine henüz tam olarak hakim değiliz. Nörobilim nedir diye sordukça daha fazla soruyla karşılaşıyoruz.  

Beyin Hala Büyük Bir Gizem 

Bugün artık nöobilim nedir, beynin nöronlardan oluştuğunu, sinapslar sayesinde iletişim kurduğunu, nöroplastisite ile değişebilir olduğunu biliyoruz. Nöroplastite nedir ve öğrenme süreçlerini nasıl etkiler cevaplayabiliyoruz. fMRI gibi ileri teknolojilerle beynimizin anlık aktivitelerini haritalayabiliyoruz. Ancak bilinç, özgür irade, duygu ve düşüncenin tam olarak nasıl oluştuğu hâlâ büyük bir muamma. Amerikalı nörobilimci Andrew Koob Türkçe’ye de çevrilen “Düşüncenin Kökeni, The Root of Thought” isimli kitabında: Nöropsikiyatrik rahatsızlıkların tedavisinde radikal bir çözüme ulaşamamış olmamız belki de nöron odaklı çalışmalardır diyor.

Belki de Koob haklıdır hala yolun çok başındayızdır. Yine de nörobilim nedir merakıyla başına nöro eki almış birçok yeni araştırma alanının doğduğunu ve insanlığa katkı sunduğunu hatırlatmak gerek. Örneğin, nöropazarlama sayesinde bugün tüketici davranışlarını analiz edip ticari başarılar sağlayabiliyoruz. Dil işleme modelleri oluşturup yapay zeka araçları geliştiriyor ve makine öğrenimini başarıyoruz.

Nörobilimin Geleceği

Tabi tüm bunları, beyni anlamaya çalışmanın yalnızca biyolojik bir süreç olmadığını, aynı zamanda sosyal ve felsefi bir mesele olduğunu da kabul ederek başarıyoruz. Nörobilim nedir sorusu, nöroetik, nöropazarlama, nörofelsefe ve nörohukuk gibi yeni kavramları da hayatımıza sokuyor. Böylece insanı yalnızca bir biyolojik organizma olarak değil, aynı zamanda düşünen, hisseden, karar veren ve toplum içinde var olan bir varlık olarak ele almamıza yardım eden araştırma alanlarımız oluyor. Nörobilim ve psikoloji, davranışların sinirsel temelleri, nörobilim ve eğitim öğrenme süreçlerinin nörobilimsel temelleri gibi yeni keşif alanlarıyla bilgi insanlığa hizmet ediyor. Nörobilim nedir sorusu, yepyeni sorular doğuruyor, biz cevaplarla yenilerine koşuyoruz.

Harita BEN ve Beynimizin Haritası 

Harita BEN insanın ilk çağlardan beri karşı koyulmaz bir merakla araştırdıklarına aynı heyecanla yanıt arıyor. İnsan nedir sorusuna cevabın çeşitliliğini biliyor. İnsanın yalnızca biyolojik bir organizma olmadığını, insanın sosyal bir canlı olduğunu ve tıpkı nöronlar gibi sinapslarla birbirine kavuştuğunu biliyor. Nörobilim araştırmalarından aldığı ilhamla beynimizdeki yeni nöral patikalar kurmanın yollarını araştırıp, kişisel beyin haritamızı çıkarmak için rehber oluyor. Bilginin adil ve koşulsuz dağıtım özgürlüğünü savunan Harita BEN ve insana insani bilgiler aktarma sorumluluğu üstleniyor.  Oyunun üçüncü haftasında Sümer mitolojisinin bilgelik tanrısı Enki’nin rehberliğinde, bir organ olarak beyinle tanıştırıp, belleğin su gibi akışkanlığını keşfedildiği bir yolculuğa eşlik ediyor.  

Çünkü Hipokrat’tan hatta Gılgamış’tan beridir insan biliyor, biz biliyoruz: beynimiz benliğimizi, kim olduğumuzu ve kim olduğumuz dünyayı nasıl deneyimlediğimizi belirliyor.

Harita BEN’de sen ol, bilen keşfeden ol.  Oyuna katılmak ve sinirbilimi mitolojinin büyüleyici hikayesiyle deneyimlemek için tıkla!

Kaynakça ve İleri Okuma

• Santiago Ramón y Cajal Drawings
• Khan Akademi, Nöroplastite Nedir?
• İ. Tayfun Uzbay, Beyni Anlamak Sadece Nörobilim ile Mümkün Mü? Beyin Yüzyılında Nörolojik Bilimlerden Sosyal Bilimlere Yeni Açılımlar, Yeni Yaklaşımlar
• Şanver Yerebakan, Kendiliğin Gelişimi ve Nörobiyolojisi
• Jaak Panksepp, Lucy Biven Zihnin Arkeolojisi