Nöroplastite ile Beyni Keşfetmek, Zihinde Derinleşmek

Nöroplastisite sayesinde herkes kendi beyninin mimarıdır. Nasıl diye sorabilir ya da aslında nöroplastisite nedir diye merak ediyor olabilirsin. Cevaplayalım: nöroplastisite beynimizin sürekli olarak kendini yenileyebilme yeteneğidir. Yeni bir beceri öğrenirken, eski bir alışkanlığı değiştirirken ya da bir travmayı iyileştirirken beynimiz nöral yolaklar kurarak kendini yeniden şekillendirir. Üstelik iyi haber şu ki bu esneklik yalnızca çocuklukta değil, yetişkinlikte de devam eder. Yani evet, beynin hâlâ gelişebilir. Peki, bu dönüşüm günlük yaşamda nasıl görünür ve ne işe yarar? Aslında her birimiz için cevap oldukça kritiktir: nöroplastite sayesinde gerçekten değişmemiz mümkündür. Nasıl mı?

‘İnsanlar beyinlerini kendileri yapar ama bunun farkına varmazlar’
Catherine Malabou, Beynimizle Ne Yapmalıyız?

Nöroplastisite ile Beyni Yeniden Şekillendirmek

‘Duygusal anılar sonsuza kadar değişebilir durumdadır.’ diye altınız çizdiğimiz bir girişle nöroplastiteyi daha derin açıklayalım. Psikoterapide ve öz iyileşmede oldukça kritik bilgi olan bu durumun anlamı şudur: bize acı veren duyguların ve anıların olumsuz duygulanımları, olumluyla yer değiştirebilir. Belleğimize eklediğimiz yeni hatıralarla, nöronlar arasında farklı patikalar kurarak, acı verici olan eski hatıralardan kurtulabiliriz. Zihnin Arkeolojisi’nde nöroplastitenin bu gücü şu vurucu cümleyle ifade edilmiştir: ‘’Eski ve acı veren anıların dağ gibi suskun olmadığını anlamak için ilaçlar olmadan terapötik değişimleri mümkün kılar.’’ Yani nöroplastite sayesinde zihin haritamızı yeniden yazmamız mümkündür. Acılar yerini güvenli anılara bırakabilir.

Günlük Hayatta Nöroplastisite Uygulamaları

Nöroplastisiteyi günlük hayatta nasıl kullanabilirim diye merak ediyorsun. Cevabı oldukça basit ve etkileyici: küçük değişikliklerle büyük etkiler yaratabilirsin. Hayatına farkındalıkla eklediğin minik rutinler ve davranış alışkanlıklarıyla, beyni geliştiren somatik pratikler ile bunu kolayca sağlayabilirsin. İşte birkaç öneri ile günlük hayatına dahil edebileceğin nöroplastisite uygulamaları:

1. Yeni bir rutin başlat: Alışkanlıklarının dışına çık ve cesur ol. Aktif olmayan elin ile diş fırçalamak, farklı bir yol kullanarak gideceğin yere varmak bile nöronları harekete geçirir. Hiç tadını bilmediğin bir baharatla yeni bir yemek tarifi denemek harika bir nöral egzersizdir.  
2. Somatik farkındalık pratiği yap: Bedensel duyumlarını fark ettiğinde, beynin iç dünyaya dair daha net sinyaller alır. Dünyayı deneyimleyen bedeninin deneyimlerini hisset. Her gün beden taraması yap. Uyandığında veya uyumadan hemen önce saçlarından ayaklarına değin bedenini dinle, fark et.
3. Nefes egzersizi dene: Her nefes alışımızda sempatik ve verdiğimizde parasempatik sinir sistemi aktif olur. Özellikle uzun soluk verişli (parasempatik) nefes egzersizleri, beynimizin nöroplastite kapasitesini arttırmaya yardımcıdır. Ayrıca hatırlayalım; diyafram nefesiyle vagus siniri uyarılır, bu da prefrontal korteksi de aktive eder. Bu bölge; planlama, karar alma ve öz-farkındalık gibi işlevlerin merkezidir.
4. Yeni bir şey öğren: Hep içinde kalan ve öğrenmeyi istediğin o enstrümana hemen bugün başla. Ya da ertelediğin yabancı dil çalışmalarını hızlandır. Yeni bir hobi edin ya da yalnızca bilmediğin sokaklarda yürü. Fakat mutlaka beynine keşfedecek yeni bir şeyler ver. Yeni bir şey öğrenmek nöronlar arasındaki iletişimi güçlendirir ve sinapsların sıkıca bağlanmasını sağlar.

Küçük ama Sürdürülebilir Rutinler

Yeni bir alışkanlığa başlamak hatta eve yeni bir yoldan dönmek bile bazen gözümüze korkutucu gelebilir. İnsan yapısal olarak alışkanlıklarını sürdürme eğilimindedir. Sinir sistemimiz genellikle otomatik tepkiler ve kararlar verir. Bu da yeni bir şey öğrenme veya deneme konusunda direnç göstermeye neden olabilir. Fakat bir de şuradan bakabiliriz: yeni olarak hayatımıza dahil ettiğimiz hareketler de zamanla rutinimiz olabilir. Sinir sistemimiz biz ona ne verirsek onu bize geri verir.

Sanat ve Nöroplastisitenin Dönüştürücü Gücü

Beyin, yalnızca bilgiyle değil, anlamla değişir. Yani nöroplastite gücü ile beynimizi yeniden şekillendirmek istiyorsak, sanattan kolayca yardım alabiliriz. Sanat; resimle, müzikle, dansla ya da bir hikâyeyle beyni hem duygusal hem bilişsel düzeyde yeniden yapılandırır.  Sanatla temas eden zihin, yeni bağlantılar kurmaya başlayarak kendi anlamını arar. Çünkü sanat:

• Alışıldık düşünme yollarını kırar,
• Duyulara ve duygulara temas eder,
• Empatiyi harekete geçirir,
• Bilinçdışıyla iletişim kurar.

Sanatın yaratıcı ve yıkıcı gücü zihni şaşırtmak için en etkili araçlardan biridir ve kolayca erişilebilir. Çünkü sanat eserleri bir başka insanın zihnine doğrudan erişimi olan doğal keşif alanları gibidir. Herhangi bir sanat eseri ile karşılaştığımızda zihnimiz sanatın yıkıcı etkisiyle sarsılır ve yeniden yaratım arayışına girer. Buna kısaca empati deriz. Özellikle tiyatro, sinema gibi öykü anlatıcılığı, resim ve müzik gibi duyusal deneyimler; beynin ayna nöron sistemini aktif eder. Bu sistem, başkasının duygusunu adeta kendi bedenimizde hissetmemizi sağlar. Örneğin tanıdığımız bir müzik ritmi farklı bir notadan okunursa bu değişikliği kulağımız otomatik olarak algılar. Şarkı söylerken, dinlediğimiz şarkıcının sesini taklit etme eğiliminde oluruz. Ekrandan gelen gülme sesleri istemesek bile bizi güldürebilir.

Sanat sayesinde yeni bakış açıları kazanır, hayatımızdaki anlam arayışına mana katarız. Yani bir film izleyip karakterle içselleştiğimizde, onun hikayesinden kendi hikayemizdeki anlamı buluruz. Ya da bir roman karakterini anladığımızda ve hatta anlamadığımızda zihnimiz kendi haritasında yeni bir bölgeyi inşa eder. Nöroplastite ile iyileşmek için yapabileceğimiz en iyi yollardan biri de sanatla ilişkimizi derinleştirmektir. Çocukken merakla saldırdığımız boyalara belki yeniden şans vermenin zamanı gelmiştir. Bir çocuk gibi özgürce resim yapabilmenin sanatsal erişkinliğin ustalığı olduğu söyleyen Joan Miro’yu belki de hatırlamak gerekir. Yalnızca bir kağıda kalemle bir şeyler karalamak bile, yaratıcılıkla nöroplastiteyi besleyebilir.

Nöroplastisite ile Beden-Zihin Birliğine Yolculuk

Nöroplastite ile zihnimi yeniden programlamak mümkün mü sorusuna yanıtın evet olduğunu artık biliyorsun. Bu değişim için belleğin akışkan yapısından da faydalandığımızı hatırlatmak istiyoruz. Yazımızın başında da söylediğimiz gibi, hatıralarımız sürekli olarak değişir konumdadır. Geçmiş orada bir yerde dağ gibi sabit değildir. Hatta su gibi akışkan diyebiliriz.  Antonio Damasio, bellek ve algının iç içe geçtiği bu durumu şöyle ifade eder:

“Beyin, geçmiş deneyimleri hatırlarken, bunları güncel deneyim ve duyguların etkisiyle yeniden şekillendirir ve yorumlar. Bu nedenle bellek, her çağrıldığında biraz farklı ve yeni bir versiyon yaratır.” Bu açıkça şu demektir: geçmişe dair hissettiklerimiz bugün inşa ettiklerimizdir. Geçmişi değiştirmek mümkün değilse bile, bugün geçmiş ile ilgili hislerimizi değiştirme gücüne sahibiz. Adına da nöroplastite diyoruz. Geçmişte yaşananları değiştirmeyi hayal etmeyi bırakıp, bugün beynin değişim kapasitesini kullanarak yaşadığımız hayatı değiştirme cesareti gösteriyoruz.

Peki beyin nasıl gelişti, bugünkü beynimiz nasıl bu hale geldi diye merak ediyorsan bu yazımızdan beynin evrimine göz atabilirsin. Peki bilinç nedir diye insanlığın en zor sorusuna yanıt arıyorsan bu yazımızdan fikir edinebilirsin.

Harita BEN’de Zihin Haritanı Keşfet

Hiç kendi zihnini bir harita gibi düşündün mü? Haritanın tepeleri kararlar, vadileri de duygular olsa, yolları alışkanlıkların mı olurdu? Peki bu yolları değiştirmeye cesaret eder misin? Kendi beynine, doğduğun andan beri öğretilen tüm o zorunlu şeylere baş kaldırıp, özünü keşfetmek istemez misin?  

Harita BEN, işte bu zihinsel coğrafyada bir keşif oyunu başlatır. Ve bu oyunun en güçlü silahı, beynimizin kendini değiştirme kapasitesi olan nöroplastisitedir. Beden-zihin birliği sağlamak için günlük hayatta nöroplastisite uygulamaları sunan araçlarla rehber olur. Zihnindeki gölgelere de korkmadan bakabilmen için ışığın yalnızca öz farkındalığında olduğunu hatırlatır. Harita BEN kendi yaratıcı ifade biçimini bulabilmen için oyun alanıdır.

Beynini yeniden şekillendirmek istiyorsan, ilk adımın fark etmek olduğunu artık biliyorsun. Şimdi bu farkındalığı pratiğe dökme zamanı. Harita BEN’e katıl, kendi zihinsel oyununun kahramanı ol. Günlük yaşamına entegre edebileceğin nöroplastisite temelli pratiklerle beden-zihin bütünlüğünü kurabilir, duyusal farkındalığını artırabilir ve kendi hikâyeni yeniden yazmaya başlayabilirsin.

Sanatla, oyunla, farkındalıkla zihninde yeni patikalar açmak için şimdi keşfet.

Unutma, harita senin, kahraman sensin!

Kaynakça ve İleri Okuma:

• Antonio Damasio, Hissetmek ve Bilmek
• Catherine Malabou, Beynimizle Ne Yapmalıyız?
• Jaak Panksepp, Lucy Biven, Zihnin Arkeolojisi