Kişisel Gelişim Haritasında Bireyleşme Süreci

‘İnsan başına gelenler değildir. Başına gelenlerden sonra olmayı seçtiği kişidir.’
Carl Gustav Jung

BEN olmak Neden Bu kadar Zor?

Kişisel gelişim rotamız, özümüzü şekillendiren görünmez kodlara odaklanıyor: çocukluk deneyimleri, kültürel beklentiler ile Jung’un bireyselleşme sürecine iniyoruz. Çünkü aslında merak ediyoruz; Youtube içerikleri ve Instagram gönderileri kişisel gelişimciler ve gurularla dolmuşken neden bu kadar çok kişisel gelişime ihtiyaç duyuyoruz?

Nazi kamplarında dört yıl geçirmiş sinirbilimci Viktor Frankl, o cehennemden nasıl sağ kurtulduğunu ve kendi terapi kuramı olan Logoterapiyi tanıttığı ‘insanın anlam arayışı’ kitabının önsözünde şöyle der:

”Kendi hesabıma kitabımın çoksatan olmasını kendi başarım ve kazancım olmaktan çok, çağımızın sefaleti olarak görüyorum. Yüz binlerce insan, adı hayatta anlam bulma arayışına ilişkin bir şeyler vaat eden bir kitabı alıyorsa, bu sorunu saç diplerine kadar hissediyor demektir.”

Kişisel Gelişim Çağı

Kişisel gelişim çağı diyebileceğimiz günümüzde de her birimiz saç diplerimize kadar aynı sorunu hissediyor gibiyiz. Kim olduğumuzla çokça ilgileniyor ve olduğumuz kişiyi ‘iyi göstermeye’ gayret ediyoruz. Her aynada & ekranda gördüğümüz yüzümüzü, on aşamalı bakım rutinleriyle koruyoruz. İyilik pazarından ilgimizi çeken konularda mutlaka eğitimler alıyor, etkinliklere de katılıyoruz. Anlamlı kitaplar okuyor, kitap kulüplerine katılıyor, Mubi’de manası ağır filmler izliyoruz. Peki kim olduğumuzdan gerçekten emin miyiz? Kişisel gelişim yolculuğu aslında kişinin bireyselleşme süreci olabilir mi? Sonunda yuvadan uçan kuş olup, özgür benliğimize uçabilir miyiz?

Sokrates İlk Kişisel Gelişimcidir

Bu sorular sıkıcı felsefi araştırmalar gibi kulağa gelebilir. Kendini bilmek meselesi Sokrates’ten beridir felsefenin de ilgisini çeken bir konu olabilir. Fakat insanın kim olduğunu bilmesi felsefi bir sorgulamadan çok kişinin hayatta kalabilmesi ve yaşayabilmesi için birincil kriterdir. Bu hem biyolojik hem de psikolojik bir gerekliliktir. İnsanın her şeyden evvel bedensel ihtiyaçlarını fark etmesi bile hayati önemdedir. Örneğin ağrı bedenin içinden gelen bir uyarıdır ve bu uyarıları görmezden gelmek sonrasında daha ciddi riskler doğurabilir.

Ağrı kesici ile sorunu geçiştirmek yerine bir uzmana görünmek insanın hayatını bile kurtarabilir. Bu durum bile kendini bilmek ile ilgilidir ve kişisel gelişim ancak kendilik farkındalığıyla mümkün olabilir. Aslında henüz çocukluk çağında kim olduğumuzu keşfetmeye başlarız. Fakat çevrenin sesi kendi iç sesimizi bastırmış olabilir. Kültür evriminin bedenimize ve ihtiyaçlarımıza saldırdığı bu çağda, bu durum oldukça normaldir.

Benlik Haritasının İlk Tuzakları

Çocukluk Kodları:

Beyin, doğumdan itibaren çevresel sinyalleri bir kişisel gelişim haritası gibi kaydeder. Gen bilgisinin ne derece aktif olacağı da çevresel koşullarla birebir ilişkilidir. Yani nasıl bir çocukluk geçirdiğiniz bütün hayatınızı belirlemez ama büyük ölçüde etkilidir.  Çünkü doğduğumuz an bile “ak sayfa” değildir. Ebeveynimizin korku-sevinç paletiyle boyanan bir nöral harita getiririz. Ses tonları, bakış süreleri, şefkat veya ihmal; hepsi sinir sistemine “Ben nasıl biri olmalıyım?” sorusunun ilk cevaplarını kodlar.

Bağlanma şablonları da bireyin yetişkin olduğunda kurduğu ilişkileri de modeller. Güvenli-güvensiz bağlanma kalıpları, “kendilik değeri” yazılımının temel satırlarıdır. Ayrıca aile dilinin gücü, çocukla kurduğu iletişim yöntemi ve genel olarak tavrı da çocuğun benlik inşasında önemli rol oynar. ‘Uslu ol!’ vurgusu, çocuğun yetişkinlikte risk almaktan kaçınma eğilimine dönüşebilir ya da tam tersi bir davranış eğilimine itebilir. Ya da ‘ağlarsan kızarım’ gibi tehditler, yalnızca olumlu duygularımızın kabul edilebilir oluğunu bize yanlış öğretmiş olabilir.

Fakirlik Beyni Değiştiriyor

Ayrıca ekonomik olarak hangi koşullarda yaşadığımız, kaynaklarımızı kaç paydaşla paylaştığımız, ihtiyaçlarımızın fark edilmesi ve temin edilmesi gibi şeyler de kim olduğumuzda önemlidir. Hatta son çalışmalar göstermiştir yoksulluk ve ruh sağlığı arasındaki ilişki sanılandan daha derindir: yoksulluk depresyon ve şizofreni riskini arttırabilir. Hatta çocukken maruz kalınan yoksulluk koşulları kişinin beyin yapısını ve genetiğini bile uzun vadede değiştirebilir. *

Ne Derler Ekonomisinin Toplum Puanları

Sadece ailemiz değil, yetiştiğimiz çevre ve ilişkilendiğimiz insanlar da karakter inşamızdaki yapı taşlarından biridir. Çünkü okul sırasından iş görüşmesine kadar “norma uy” çağrısı sürer. İlhamlarımızdan psikanalist Carl Gustav Jung’un persona arketipi, bu kolektif beklentilerin deri altı kostümü olarak tarif edilebilir. Personalar bizim toplumda onaylanmak için beklentilere uygun geliştirdiğimiz maskelerimizdir. Hepimizin hayatında en az bir kez deneyimlediği ‘ne derler?’ kaygısı işte bu persona maskelerinin inşa sebeplerinden biridir.

Persona maskeyi kalınlaştırdıkça iç otantiklik azalır, kişisel gelişim yerini toplumsal onay mekanizmasına bırakır. Hatta fizyolojijk olarak bu ‘atakta olma’ hali sinir sistemini kronik tetikte tutar. Kafamızın içinde onaylayan ya da eleştiren seslerin kime ait olduğunu bile unutabiliriz. Yalnızca beklenen, umulan, değer biçilen sıfatlar altında kimliğimizi biçimlendirmek zorunda kalabiliriz. İyi bir anne, başarılı bir yönetici, uyumlu bir arkadaş… Otantik benliğimize her koldan bu kadar saldıran öge varken, aksi de zaten zor gibidir.

Vücudun Hayır Diyorsa, Hayırdır

Dr. Gabor Mate başkalarına hayır diyemediğimizde kendimize hayır dememizin bedelini bedensel hastalıklarla ödediğimizi söyler. Vücudunuz Hayır Diyorsa eserinde Dr. Mate kişinin kendine ‘evet’ diyebilmesinin, ötekine ‘hayır’ deme kabiliyetiyle ilişkilendirir. Ardından soru sorar: geçtiğimiz hafta ya da hayatında, kaç kez başkasına hayır diyemediğin için kendine hayır dedin? Ve bunun bedelini hangi hastalıkla ödedin?

Kıramadığımız için, ayıp olmasın diye, yadırganmaktan ve yargılanmaktan kaygılanarak ya da herhangi bir gerekçe ile ‘evet’ demek zorunda hissettiğimizde, aslında kendimize hayır deriz. Ötekinin beklentileri kişisel ihtiyaçlarımızın önüne geçer. Böylece bedenimize ve zihnimize yabancı kesiliriz. Gelen sinyalleri işitmeyiz, ağrıyı önemsemeyiz ve yorgun olsak bile yine de dinlenmeyiz. Ardından hastalandığımızda bedenimiz zorunlu olarak ötekine hayır demek zorunda kalır.

Başkasına Hayır, Bedene Evet

Fakat hiçbir şey değiştirilmez değildir, beyin plastiktir, yani yeniden şekillenebilir. Ailenin, çevrenin ve hatta yaşadığımız ülkenin beklentileri, öz benliğimizin temel kaynağı değildir. Kişi bedensel ve zihinsel farkındalıkla başkasına “hayır” deme yeteneği kazanabilir. Diyaframdan gelen tek bir nefes, omuzda titreyen tek bir kas, “şimdi istemiyorum” diyen iç ses… Somatik farkındalık bu mikro sinyalleri yükselttiğinde, kişisel gelişim saman alevi değil, sınır çizen sürekli bir iç disiplin haline gelir. Yani insan başkasına hayır diyebilmeyi öğrendiğinde, kendi bedenine evet diyebilir.

Sen Böyle misin?

Nöroplastisite beynimizin sürekli olarak kendini yenileyebilme kapasitesidir. Yeni bir beceri öğrenirken, eski bir alışkanlığı değiştirirken ya da bir travmayı iyileştirirken beynimiz nöral yolaklar kurarak kendini yeniden şekillendirir. Her tekrarda sinapslar kalınlaşır, her deneyimde yeni yolaklar açılır. Meditasyon, ritmik hareket veya dil öğrenmek; hepsi plastisiteyi tetikler. Böylece “ben hep böyleyim” inancı erir, kişisel gelişim dinamiğe kavuşur: düşünce değişir, davranış değişir, bireyselleşme süreci başlar.

Hayatına farkındalıkla eklediğin minik rutinler ve davranış alışkanlıklarıyla, beyni geliştiren somatik pratikler ile nöroplastitenin gücünü sen de keşfedebilirsin. Böylece persona masken incelir, gölgeler fısıldamayı bırakır ve iş birliği halinde tüm benliğinle uyumlu bir yaşam sürebilirsin. Kişisel gelişim yolculuğun da bir anlık popüler heves olmaktan çıkar, kendini tanıma serüvenin yaşamın boyunca devam eder.

Bireyselleşme Süreci vs Kişisel Gelişim

Carl Gustav Jung, insanlarının çoğunun hayatlarının orta yaşlarına vardığında kişisel gelişim hakkında daha fazla düşünmeye başladığını söyler. Artık birey hayatındaki her kararı, her seçimi sorgulayabilecek olgunluğa erişmiştir. Kişisel ve mesleki kararların kendisine mi ait olduğunu yoksa dayatmalar sonucunda mı razı olduğunu tartmaya başlar. Hayatım anlamlı mı diye sorabilir insan, doğru kişiyle mi evliyim? Ressam olmak isterken neden avukatlık yapıyorum? Jung bu sorularla insanın bireyselleşme sürecine girdiğini söyler. Ebeveyn, kültür, din gibi tüm dış etkenlerin ötesinde kişi kim olduğunu araştıran bir yolculuğa başlar.

“Roman yazmaya başladığımda kararlılıkla uzun mesafe koşmaya girişmemiş olsaydım, eserlerim şimdiki halinden belirgin biçimde farklı olurdu.”

Örneğin; Japon yazar Haruki Murakami, 36 yaşında işletmesini kapatarak romancı olmaya karar verir. Aynı dönemde koşuya da başlayan Murakami, Koşmasaydım Yazamazdım adlı kitabında zihin beden bütünlüğü sayesinde kazandığı üretkenliği detaylıca anlatır. Haruki Murakami, zihinsel olduğu kadar bedensel bir farkındalıkla bireyselleşme sürecine girişmiş ve böylece kendini gerçekleştirebilmiştir.

Talihli Talihsizlikler

İlham veren Jung’un “olmayı seçtiği kişi” tanımı, nörobiyolojik bir esneklikle de desteklenir. Kişinin başına türlü şeyler gelebilir, hayat umulmadık olaylar yaşatabilir. Fakat insan başına gelen talihsizliklerden ibaret değildir. Nöropsikiyatrist Boris Cyrulnik’in bir kitabının ismi bile bu durumu özetler niteliktedir: Şahane Bir Mutsuzluk. Bir dönem Zürih’te bir hastanede hastalara felsefeyle manevi destek hizmetinde veren Wilhelm Scmid’in de hatırlattığı gibi; talih olarak değerlendirdiğimiz şeyler talihsizliğimiz olabilir ve talihsiz sandığımız olaylar talihimize dönebilir. Önemli olan başımıza ne geldiği değil ne tepki verdiğimizdir.

Kişisel gelişim yolculuğunu madalyon kazanılacak bir başarı hedefi olarak görmek yerine, tüm yaşamca süregelen benlik keşfi olarak değerlendirebiliriz. Ayrıca unutmamalıyız ki bireyselleşme süreci mutlak bir bencillik yaratmak zorunda değildir. Kendin olmak yalnızca kendi çıkarlarını gözetmek anlamına gelmez. İnsan toplumsal bir hayvandır diye bize ilk çağlardan seslenen Aristotales, hepimizin kolektife bağımlı olduğunu da hatırlatır. İnsanın kendini bilmesi toplulukla da uyum içinde yaşamasının ve insanlığa fayda sağlamasının anahtarıdır.

Aynaya Bak Kendini Gör

İnsanlığa oyun sığınağı misyonu yüklenerek tasarlanmış Harita BEN’de oyuna aynanın karşısında başlarız. Çocukluk kodları ve kültürel maskeler arasındaki sis perdesini aralamak için alan açarız. Çünkü kişisel gelişim yolunda ilk adım, aynada bakabildiğiniz gözlerle barışmaktır ve hatta tanışmaktır.

Sen de aynaya bakmak, personalarınla tanışıp gölgenle barışmak ve özünü keşfedip kendinde yol almak için oyuna katılabilirsin.

Harita BEN’de kendini bulabilirsin.

Oyuna katılmak için, şimdi başla.

Kaynakça ve İleri Okuma

• Carl Gustav Jung, Dört Arketip
• Gabor Mate, Vücudunuz Hayır Diyorsa
• Viktor Frankl, İnsanın Anlam Arayışı
• Frederic Lenoir, Öngörülemeyen Bir Dünyada Yaşamak
• Jaak Pansksepp, Lucy Bivien, Zihnin Arkeolojisi